اربعین؛ بستر عظیم نهادینه شدن ارزش‌ها در مسیر تمدن‌سازی

اربعین تنها تجربه‌ای فردی و معنوی نیست. حضور میلیون‌ها انسان از ملت‌ها، قومیت‌ها و فرهنگ‌های گوناگون، شبکه‌ای گسترده از روابط اجتماعی پدید می‌آورد که در آن، زائران، موکب‌داران، نهاد‌های دینی، دولت‌ها، خیران، گروه‌های داوطلب و جوامع محلی در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند.

همین ویژگی، اربعین را به نمونه‌ای مهم از «حکمرانی شبکه‌ای» تبدیل کرده؛ الگویی که در آن، مدیریت امور تنها بر دوش دولت و ساختار‌های رسمی نیست، بلکه مجموعه‌ای از بازیگران مردمی و نهادی، از طریق اعتماد، تقسیم کار، همکاری و هماهنگی افقی، برای تحقق یک هدف مشترک فعالیت می‌کنند.

در این الگو، نقش دولت حذف نمی‌شود، بلکه در کنار ظرفیت‌های مردمی معنا می‌یابد. دولت‌ها مسئولیت‌هایی مانند تأمین زیرساخت، امنیت، حمل‌ونقل و هماهنگی‌های کلان را بر عهده دارند و شبکه‌های مردمی، بخش بزرگی از خدمات اسکان، تغذیه، درمان، راهنمایی و پشتیبانی را سامان می‌دهند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اربعین، پیوند میان نظم رسمی و خودسازمان‌دهی اجتماعی است. هزاران موکب و گروه داوطلب، بدون اتکا به ساختاری کاملاً دستوری، حول محور محبت امام حسین (ع) به یکدیگر متصل می‌شوند و ظرفیتی عظیم برای خدمت‌رسانی پدید می‌آورند.

در این میدان، زائر صرفاً دریافت‌کننده خدمت نیست. او می‌تواند همزمان خادم، خیر، میزبان، داوطلب و انتقال‌دهنده فرهنگ زیارت باشد. به همین دلیل، مشارکت در اربعین فراتر از کمک مالی است و ابعاد اجتماعی، فرهنگی و تربیتی پیدا می‌کند.

اقتصاد اربعین نیز بر پایه نذورات، کمک‌های خرد، خیرات و مشارکت مستقیم مردم شکل می‌گیرد. با این حال، ارزش تولیدشده در این رویداد تنها مادی نیست؛ اعتماد عمومی، احساس تعلق، همبستگی، ایثار و کرامت انسانی نیز در این فرایند بازتولید می‌شوند.

حضور افراد با موقعیت‌های اجتماعی و توان مالی متفاوت در یک مسیر مشترک، بسیاری از تمایز‌های طبقاتی را کمرنگ می‌کند و تجربه‌ای از هم‌سرنوشتی به وجود می‌آورد. از این منظر، اربعین نمونه‌ای روشن از تبدیل انگیزه‌های فردی به خیر عمومی است.

اربعین همچنین مدرسه‌ای بزرگ برای تربیت اجتماعی است. در این زیست‌بوم، مفاهیمی مانند همدلی، میزبانی، مسئولیت‌پذیری و خدمت بی‌منت، از سطح توصیه‌های اخلاقی فراتر می‌روند و در رفتار روزمره مردم تجسم می‌یابند.

تعامل زائران و خادمان از کشور‌های مختلف نیز به گسترش ارتباطات میان‌فرهنگی و شناخت متقابل کمک می‌کند. از این رو، اربعین را می‌توان نوعی دیپلماسی عمومی مردمی دانست که ارتباط میان ملت‌ها را فراتر از مرز‌های سیاسی و جغرافیایی تقویت می‌کند.

این ظرفیت برای نسل جوان اهمیت بیشتری دارد. جوانان در اربعین، ایثار، همدلی و خدمت را نه در قالب سخنرانی و آموزش نظری، بلکه در میدان عمل تجربه می‌کنند. این تجربه می‌تواند هویت دینی و اجتماعی آنان را تقویت و توانایی‌شان را برای تعامل با فرهنگ‌های گوناگون افزایش دهد.

اربعین را نباید تنها به یک مناسک مذهبی یا عملیات گسترده خدماتی تقلیل داد. این رویداد، الگویی زنده از همکاری ساختار‌های رسمی و شبکه‌های مردمی است که در آن، ارزش‌هایی، چون ایثار، کرامت، عدالت و همبستگی از سطح گفتمان به متن زندگی اجتماعی وارد می‌شوند.

اگر تمدن‌سازی را فرایند نهادینه‌شدن ارزش‌ها در مناسبات عینی جامعه بدانیم، اربعین یکی از مهم‌ترین بستر‌های عملی این فرایند است. بهره‌گیری از این تجربه برای دیگر عرصه‌های اجتماعی، نیازمند مطالعات علمی، داده‌های میدانی و بررسی دقیق سازوکار‌های مشارکت و هماهنگی در این رویداد بزرگ است.

امیرحسین مرادی دلوئی.

عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی