وقف؛ تجلی صدقه جاریه در امتداد سیره رضوی

به گزارش آستان نیوز، سید مهدی احمدی‌نیک، دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در سخنانی به مناسبت ایام سوگواری شهادت امام رضا (ع) با اشاره به پیوند عمیق وقف بافرهنگ رضوی، اظهار کرد: در سیره و آموزه‌های امام هشتم (ع)، مال و دارایی تنها ابزار تملک و انتفاع شخصی نیست، بلکه ظرفیتی الهی برای خدمت، انفاق و نزدیک‌شدن به خداوند متعال به شمار می‌رود.

از همین منظر، وقف را باید یکی از روشن‌ترین مصادیق صدقه جاریه دانست؛ صدقه‌ای که اثر آن از محدوده زمان و مکان فراتر می‌رود و در زندگی فردی و اجتماعی مردم تداوم می‌یابد.

وی با بیان اینکه هرچند واژه وقف به معنای فقهی آن ممکن است به‌صورت صریح و مکرر در روایات مشهور امام رضا (ع) دیده نشود؛ اما روح و منطق وقف به‌روشنی در کلمات آن حضرت درباره صدقه، انفاق و یاری ضعفا حضور دارد، افزود: امام رضا (ع) در روایتی می‌فرمایند «خَیْرُ مالِ المَرْءِ وَ ذَخائِرُهُ الصَّدَقَةُ»؛ یعنی بهترین مال انسان و برترین ذخیره او، صدقه است. این نگاه نشان می‌دهد که در منطق رضوی، ارزش مال زمانی آشکار می‌شود که به خیر عمومی و خدمت پایدار تبدیل شود.

همچنین در روایت دیگری آمده است: «عَوْنُکَ یِلضَّعِیفِ مِنْ أَفْضَلِ الصَّدَقَةِ»؛ یاری‌رساندن به انسان ضعیف از برترین صدقات است. این بیان نورانی، بنیان اخلاقی و اجتماعی وقف را به‌خوبی روشن می‌کند و نشان می‌دهد که وقف در حقیقت صورت نهادی و ماندگار همین روح احسان و دستگیری است.

نقش بی‌بدیل وقف در تسهیل و تکریم مناسک زیارتی

این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه زیارت امام معصوم (ع) تنها یک سفر جسمانی نیست، بلکه عبادتی معرفتی، تربیتی و اجتماعی است، تصریح کرد: در این چارچوب، وقف نقشی بی‌بدیل در فراهم‌سازی زمینه زیارت برای اقشار مختلف جامعه دارد.

اگر در تاریخ، حرم مطهر رضوی و مسیر‌های منتهی به آن با انواع موقوفات، کاروان‌سراها، رباط‌ها، آب‌انبارها، اطعام خانه‌ها، خدمات درمانی و امکانات رفاهی همراه شده، به این دلیل است که فرهنگ وقف همواره کوشیده است بار سفر زیارت را سبک‌تر و دامنه بهره‌مندی از آن را گسترده‌تر کند. بر همین اساس، وقف تنها به آبادانی فضا‌های زیارتی محدود نمی‌شود، بلکه از لحظه ورود زائر به شهر تا زمان اقامت و بازگشت او، زنجیره‌ای از خدمت، آسایش و کرامت انسانی را پشتیبانی می‌کند.

احمدی‌نیک با اشاره به اینکه در روز‌های منتهی به سالروز شهادت امام رضا (ع)، شمار بسیاری از دلدادگان آن حضرت با نیت زیارت و عزاداری رهسپار مشهدالرضا (ع) می‌شوند، گفت: در چنین موقعیتی، اهمیت وقف بیش از گذشته نمایان می‌شود. موقوفات مرتبط با اسکان، اطعام، بهداشت، حمل‌ونقل و خدمات فرهنگی می‌توانند زمینه‌ای فراهم کنند تا زائران با آرامش بیشتر، عزت افزون‌تر و معرفت عمیق‌تر در حریم امام هشتم (ع) حضور یابند. این همان نقطه‌ای است که وقف از یک نهاد اقتصادی صرف فراتر می‌رود و به ابزار تمدن‌ساز برای تقویت مناسک دینی و گسترش فرهنگ زیارت تبدیل می‌شود.

پیوند میان معرفت، محبت و خدمت در سنت وقف

وی در ادامه با تأکید بر اینکه آنچه وقف را در سیره رضوی ممتاز می‌سازد، پیوند میان محبت، معرفت و خدمت است، افزود: زائری که با سختی مسیر را طی می‌کند، نیازمند تنها یک مکان برای استراحت نیست؛ او نیازمند فضایی است که کرامتش حفظ شود، آرامش پیدا کند و بتواند زیارت خود را با شناخت و حضور قلب انجام دهد.

ازاین‌رو، وقف مطلوب آن است که به‌صورت یک شبکه خدمت‌رسانی عمل کند و از نیاز‌های مادی تا نیاز‌های فرهنگی و معنوی زائر را در برگیرد. وقتی کتاب، قرآن، نسخه خطی، خدمات آموزشی و ابزار معرفتی نیز در شمار موقوفات قرار می‌گیرد، زیارت از سطح یک حضور فیزیکی عبور کرده و به تجربه‌ای آگاهانه و اثرگذار تبدیل می‌شود.

دانشیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی در پایان با تأکید بر اینکه بازخوانی وقف در پرتو سیره امام رضا (ع) می‌تواند جامعه امروز را به سمت نیکوکاری هدفمند و خدمت پایدار سوق دهد، خاطرنشان کرد: سیره رضوی به ما می‌آموزد که ثروت در منطق دین، زمانی ارزشمند است که در مسیر خیر عمومی قرار گیرد.

وقف، استمرار تاریخی همین منطق است و در جوار بارگاه منور امام هشتم (ع) جلوه‌ای روشن از پیوند ایمان، احسان و اجتماع به شمار می‌رود. در روز‌های سوگواری آن حضرت نیز این حقیقت بیش از هر زمان دیگری آشکار می‌شود که بهترین یادگار برای امامی که عمر خود را در مسیر هدایت و دستگیری از بندگان خدا سپری کرد، تداوم سنت‌هایی است که رنج مردم را کاهش می‌دهد و راه زیارت و معرفت را هموارتر می‌سازد.