تخصص در خدمت کرامت؛ بازخوانی الگوی تخصص متصل در سیره امام رضا (ع)

به گزارش آستان نیوز، دکتر محمد باغستانی، مدیرگروه و عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در قسمت سوم ویژه‌برنامه غریب‌آشنا که به مناسبت دهه پایانی ماه صفر از سوی مؤسسه آفرینش‌های هنری و مرکز رسانه و ارتباطات آستان قدس رضوی تدارک‌دیده‌شده است و با میزبانی محمدجواد استادی، مدیر کلان پروژه مکتب هنر رضوی، نویسنده، طراح و کارگردان هنری این مجموعه برگزار شد، از ضرورت بازخوانی اندیشه امام رضا (ع) برای پاسخ به نیاز‌های تمدنی امروز سخن گفت.

وی با نقد تخصص منقطع در جوامع امروزی، الگوی تخصص متصل را راهکاری برای عبور از بحران‌های انسانی و بازسازی کرامت در تمدن معاصر عنوان کرد.

باغستانی با بیان اینکه در سیره رضوی، تخصص ابزاری برای برتری‌جویی نیست، بلکه ابزاری برای برقراری ارتباط عمیق‌تر با انسان است، گفت: باتوجه‌به اینکه تمدن معاصر با بحران‌های عمیق در حوزه انسان‌شناسی و شکاف میان گروه‌های مختلف اجتماعی روبروست، بازخوانی سیره و اندیشه امام رضا (ع)، فرصتی راهبُردی برای یافتن پاسخ‌های نوین فراهم می‌آورد.

عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: اندیشه امام رضا (ع)، فراتر از بحث‌های تاریخی و شعاری، راهکاری برای تغذیه مؤلفه‌های تمدنی معاصر است.

الگوی رضوی؛ تخصص در خدمت کرامت انسانی

دکتر باغستانی با اشاره به جایگاه والای انسان در اسلام، تفاوت بنیادین سیره امام رضا (ع) با تمدن‌های معاصر را تبیین کرد و گفت: در تمدن‌های امروزی، انسان یا به ابزار تولید تقلیل‌یافته است یا به مصرف‌کننده تبدیل شده است؛ اما در سیره رضوی، کرامت انسان در حاکمیت معنوی و رشد اوست.

وی با ذکر نمونه‌های از معاشرت امام رضا (ع)، افزود: امام (ع) با رعایت کامل کرامت انسانی به‌گونه‌ای با هر انسانی سخن می‌گفتند که فرد احساس کند دیده شده و شنیده شده است.

راهکار عبور از سلسله‌مراتب طبقاتی

دکتر باغستانی تأکید کرد: تمدن غربی و بسیاری از نظام‌های اجتماعی امروزی، تخصص را عاملی برای ایجاد سلسله‌مراتب و جدایی طبقاتی کرده‌اند، اما الگوی رضوی، بر پایه اتصال بنا شده است.

وی گفت: بازخوانی سیره رضوی، می‌تواند منجر به دست‌یافتن به الگوی جدیدی از تمدن شود که در آن، تخصص، محرّک بیداری و حرکت جمعی در مسیر رشد تمدنی باشد.

از بحران تخصص منقطع تا ضرورت اتصال به واقعیت

باغستانی اظهار کرد: امروز با واقعیتی رو‌به‌رو هستیم که در آن متخصصان و نخبگان، به‌رغم دانش فراوان، از واقعیت‌های جامعه و نیاز‌های مردم فاصله گرفته‌اند. این تخصص، هرگز به توده‌های مردم متصل نمی‌شود و در نتیجه، منجر به عزلت نخبگان می‌شود.

وی با اشاره به اینکه امام رضا (ع) در بالاترین سطوح علمی و معرفتی قرار داشتند، اما این تخصص هرگز به معنای جداشدن از مردم نبود، گفت: بازخوانی سیره امام رضا (ع) راهی برای رسیدن به یک الگوی جدید تمدنی است که بتواند میان علم، تخصص و کرامت انسانی پیوند برقرار کند.

این عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه امام رضا (ع) در تمام دوران عمر مبارکش، پیوند خود را با مردم حفظ کردند تا سلسله‌مراتب دانش موجب جدایی اجتماعی تبدیل نشود، خاطرنشان کرد: ما نباید به مناظرات امام (ع) تنها به چشم یک نمایش برتری علمی نگاه کنیم؛ بلکه باید از آنها به‌عنوان مدل‌هایی برای ایجاد کارگاه‌های عقلانیت عمومی استفاده کنیم.

وی ادامه داد: حرکت امام رضا (ع) از مدینه باهدف احیاء سنت پیامبر (ص) بود، نه پیروی از سنت خلیفه. ایشان در عین حضور در دستگاه قدرت، به دلیل برخورداری از اقتدار درونی و استقلال معرفتی، هرگز اجازه ندادند که در آن نظام منحل شوند. در واقع، این قدرت فکری امام (ع) بود که نه‌تنها در برابر قدرت مأمون تحلیل نرفت، بلکه توانست مأمون را وادار به برگزاری مناظره‌ها برای اثبات حقانیت تشیع کند.

وی با مقایسه این جایگاه با علمای بزرگ شیعه، افزود: همان‌گونه که شیخ مفید در دربار آل بویه و علامه حلی در دوران مغول، با حفظ استقلال فکری و عدم تسلیم در برابر حاکمان، توانستند از دیدگاه‌های خود دفاع کنند، امام رضا (ع) نیز نشان داد که می‌توان در کانون قدرت حضور داشت، بدون آنکه استقلال رأی و هویت معرفتی خود را از دست داد. این همان الگوی کنشگری در جهان معاصر است؛ حضور در مجامع جهانی بدون ترس از گفت‌و‌گو، به‌شرط آنکه استقلال فکری حفظ شود.

باغستانی گفت: تمدن زمانی شکل می‌گیرد که ارزش‌ها به ساختار تبدیل شوند. ما تا زمانی که نظام‌های آموزشی، حکمرانی و اقتصادی ناصح و ساختاریافته نداشته باشیم، تنها در مرحله ارزش باقی می‌مانیم.

وی افزود: در سیره رضوی، مفاهیم علم و عدالت تنها دوکلمه نبودند، بلکه به الگوی حکمرانی تبدیل شدند. امام رضا (ع) با ترکیب تخصص و هم‌زبانی، علم را از اتاق‌های دربسته خارج کرده و به سمت عمومی شدن تخصص حرکت کردند تا علم به سرمایه تمدنی تبدیل شود. در واقع، عدالت و علم در کلام امام (ع)، از سطح سخن به سطح الگوی عملیاتی رسید.

میراث رضوی؛ از سیره تا نخستین دولت مستقل

دکتر باغستانی، به تأثیر ماندگار دو سال حضور امام (ع) در ایران اشاره کرد و گفت: حضرت (ع) در برخورد با مسائل، از عدالت سخن گفتند و در عمل نیز آن را نشان دادند؛ از رعایت کرامت در معاشرت تا ایجاد مراکز علمی. این حرکت، یعنی تبدیل مفاهیم به الگوی زیست و منجر به این شد که پس از شهادت ایشان، در واقع نخستین دولت مستقل در مسیر سنت اسلامی شکل بگیرد.

وی افزود: ما امروز نیز نیازمند این هستیم که تخصص‌های خود را از حالت انزوای پژوهشی خارج کرده و آنها را به نهاد‌های خدمت‌رسان و ساختار‌های تمدنی تبدیل کنیم.