منشور زیست مؤمنانه در آینه وصایای نبوی

در همین راستا، حجت‌الاسلام مصطفی امینی‌خواه، کارشناس و پژوهشگر علوم دینی در یادداشت زیر به بررسی یکی از جامع‌ترین مواعظ اخلاقی و تربیتی تاریخ اسلام پرداخته است. وصایای جاودان رسول خدا (ص) به صحابی بزرگ خود اباذر غفاری، حاوی دقیق‌ترین نکات در باب خودسازی، معرفت و اخلاق اجتماعی است. پیامبر (ص) به دلیل ظرفیت روحی و کشش بالای اباذر، عمیق‌ترین مفاهیم اخلاقی را در قالب توصیه‌هایی راهگشا به او عرضه داشتند.

‏خودسازی و ضبط لسان؛ گام اول در مکتب نبوی

تقوا و یاد خدا؛ سرآمد تمام امور: نخستین و مهم‌ترین توصیه‌ای که پیامبر اکرم (ص) بر آن تأکید می‌فرمایند، تقواست: «أُوصِیکَ بِتَقْوَی اللَّهِ فَإِنَّهُ رَأْسُ الْأَمْرِ کُلِّهِ» (تو را به تقوای الهی سفارش می‌کنم که آن سرآمد تمام کارهاست). در ادامه نیز با دستور به تلاوت قرآن و یاد خدا فرمودند: «عَلَیْکَ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَ ذِکْرِ اللَّهِ کَثِیراً»؛ چراکه حقیقت رشد انسان در ارتباط مستمر با خداوند نهفته است.

هنر سکوت و ضبط لسان: از دیگر سفارش‌های برجسته حضرت رسول (ص)، دعوت به «طول الصمت» یا سکوت طولانی است. در نگاه عرفی و عوامانه شاید خاموشی نشانه کم‌آوردن تلقی شود، اما در کلمات امیرالمؤمنین (ع) و منطق الهی، قهرمان واقعی کسی است که بر زبان خودکنترل داشته باشد. در میدان الهی مدال افتخار و نمره عالی را به کسی می‌دهند که ساکت‌تر است و از حلم، خویشتن‌داری (کف‌نفس) و واپایش زبان برخوردار باشد.

‏زیست اجتماعی؛ از ایستادگی بر مدار حق تا آراستگی به حسن خلق

مرز میان شادابی مؤمنانه و خنده‌های غفلت آمیز: نهی پیامبر (ص) از خندیدن زیاد، به معنی عبوسی و تلخ‌رویی نیست؛ بلکه مراد، خنده‌های غفلت آمیز و عصیان آور است. سیره پیامبر اکرم (ص) همواره همراه با تبسم و خوش‌رویی بود. مؤمن شخصیتی انس‌گیرنده دارد و دیگران نیز با او انس می‌گیرند، اما منافق عبوس و اخمو است. هشدار قرآن نیز در آیه ۸۲ سوره توبه که می‌فرماید: «فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلًا وَلْیَبْکُوا کَثِیرًا» (پس باید کم بخندند و بسیار بگریند)، توجه دادن به عاقبت‌اندیشی و پرهیز از غفلت است.

‏هم‌نشینی با مساکین و ایستادگی بر مدار حق: تأکید بر «حبّ المساکین و المجالسة معهم» (دوست‌داشتن نیازمندان و هم‌نشینی با آنان) از ارکان رفتار اجتماعی پیامبر (ص) است. علاوه بر این، فرمودند: «قُلِ الْحَقَّ وَ إِنْ کَانَ مُرًّا» (حق را بگو هرچند تلخ باشد). عمل به این اصل، ممکن است هزینه‌هایی، چون تبعید یا هجمه‌های رسانه‌ای، آنفالو شدن، هشتگ‌سازی و تولید کاریکاتور و انیمیشن علیه انسان در فضای مجازی داشته باشد؛ اما مؤمن با بنیان‌های اخلاقی محکم، در راه خدا از سرزنش هیچ ملامت کننده‌ای («لا تَخَفْ فِی اللَّهِ لَوْمَةَ لائِمٍ») عقب‌نشینی نمی‌کند.

خودشناسی؛ مانعی در برابر عیب‌جویی از دیگران: بزرگ‌ترین مانع برای توبیخ و عیب‌جویی از دیگران، آگاهی انسان از عیوب خویشتن است: «لِیَحْجُزْکَ عَنِ النَّاسِ مَا تَعْلَمُ مِنْ نَفْسِکَ». برای اثبات عیب یک انسان همین بس که از عیوب خود غافل باشد («یَکْفِی بِالْمَرْءِ عَیْباً أَنْ یَعْرِفَ مِنَ النَّاسِ مَا یَجْهَلُهُ مِنْ نَفْسِهِ»). انسان پیش از توبیخ یک کارمند یا فرد جامعه به‌خاطر یک خطای کوچک یا قانون‌گریزی، باید نقایص و قانون‌گریزی‌های متعدد خود را ببیند و از موضع تبرئه با دیگران برخورد نکند.

‏حُسن خلق؛ تنها معیار شرافت و اعتبار واقعی: در بخش پایانی روایت، حضرت می‌فرمایند: «لا عَقْلَ کَالتَّدْبِیرِ وَ لا وَرَعَ کَالْکَفِّ وَ لا حَسَبَ کَحُسْنِ الْخُلُقِ»؛ هیچ عقلی مثل تدبیر، هیچ پارسایی و ورعی مثل خودنگهداری و هیچ حسب و شرافتی بالاتر از خوش‌اخلاقی نیست. مدارک عالیه، جایگاه‌های شغلی و نسب‌های فامیلی برای انسان محبوبیت و اعتبار ماندگار نمی‌آورند؛ آنچه انسان را در دل‌ها عزیز نگه می‌دارد، حسن خلق و نوع ارتباط او با مردم است.

‏پیام جاودان پیامبر رحمت (ص) و کریم اهل‌بیت (ع) برای جامعه امروز

در شب رحلت شهادت‌گونه خاتم پیامبران (ص) و شهادت سبط اکبرش حضرت امام حسن مجتبی (ع) که خود مظلوم‌ترین منادیان حلم، حسن خلق و حق‌گویی بودند، مرور این منشور نبوی یادآور آن است که دین‌داری منحصر در ظواهر نیست. عمل به همین توصیه‌های کاربردی و ساختارساز پیامبر (ص) به اباذر غفاری، برای اصلاح زندگی فردی و اجتماعی ما کافی است و می‌تواند جامعه ما را به زیست‌بوم اخلاق، تدبیر و معنویت بدل سازد.