روایت وقف و نذر ضریح پوش‌های حرم امام رضا (ع) از قدیم تاکنون

به گزارش آستان نیوز، تعویض پوش ضریح در حرم مطهر رضوی، آیینی است که هر سال در مناسبت‌های مختلف مذهبی و متناسب با حال‌وهوای ایام، انجام می‌شود.

با پایان‌یافتن ایام سوگواری محرم و صفر، پوش سیاه از ضریح مطهر برداشته می‌شود و در سومین روز از ماه ربیع‌الاول، پوش سبز، جای آن را می‌گیرد.

اما پشت هر کدام از این ضریح پوش‌ها قصه‌ای از هنر، تاریخ و ارادت نهفته است. پارچه‌هایی که گاه با ظریف‌ترین رودوزی‌ها و نفیس‌ترین بافت‌ها آراسته شده‌اند و بخشی از حافظه تاریخی حرم رضوی را با خود حمل می‌کنند.

۵۰ اثر نفیسی که روایتگر تاریخ هنر و فرهنگ زیارت هستند

بارگاه مطهر امام رضا (ع) در طول تاریخ، همواره عرصه‌ای برای تجلی عشق و ارادت هنرمندان به ساحت مقدس امام هشتم (ع) بوده است. هنرمندانی که باتکیه‌بر مهارت و ذوق خود، آثاری آفریده‌اند که در کنار کارایی که داشتند، از ظرافت و ارزش هنری چشمگیری نیز برخوردار بودند. ضریح پوش‌ها و صندوق پوش‌ها، از جمله همین آثارند.

در میان مجموعه آثار موجود در خزانه‌داری کل آستان قدس رضوی، نمونه‌های متعددی از این پوش‌ها به چشم می‌خورد که هر یک از نظر جنس و رنگ پارچه، شیوه بافت، نوع دوخت، تزیینات و مضامین کتیبه‌ها ویژگی‌های خاص خود را دارند.

اما از میان صد‌ها ضریح پوش و صندوق‌کش موجود، ۵۰ ضریح پوش، صندوق‌پوش و شیروانی پوش در شمار نفیس‌ترین آثار تاریخی این مجموعه قرار گرفته‌اند که هر کدام روایتگر بخشی از تاریخ هنر و فرهنگ زیارت در حرم رضوی هستند.

از صندوق پوش‌های صفوی تا یادگار‌های نفیس معاصر

مضجع منور رضوی در دوره‌های تاریخی، دو نوع حفاظ و تزیین اصلی داشته است: صندوق و ضریح.

صندوق، نخستین نماد و نشانه مرقد مطهر است که درگذشته به شکل مکعب‌مستطیل و از چوب ساخته می‌شد و امروزه از سنگ‌های مرمر تراش‌خورده و کتیبه‌دار ساخته شده است. ضریح نیز بر روی صندوق قرار می‌گیرد و تاکنون پنج ضریح در حرم مطهر امام رضا (ع) نصب شده است.

در گذر زمان، صندوق و ضریح با پوشش‌هایی آراسته می‌شدند که هر یک، متناسب با دوره تاریخی و امکانات هنری زمان خود، از پارچه و تزیینات متفاوتی برخوردار بودند. رنگ پارچه، جنس بافت، شیوه رودوزی و حتی آیات قرآن، احادیث و اشعاری که بر این پوشش‌ها دوخته یا نقش می‌شد، هر کدام بخشی از هویت و تاریخ این آثار را شکل داده‌اند. پارچه‌هایی که در تار و پودشان، ذوق هنرمند، سنت‌های هنر ایرانی و اسلامی و ارادت زائران و خادمان این آستان به امام مهربانی‌ها گره‌خورده است.

یکی از قدیمی‌ترین این صندوق پوش‌ها مربوط به ۹۵۲ ه. ق است که توسط میرنظام کاشانی بافته شده و واقف آن حاجی اسوار لاهیجی است و دیگری صندوق‌پوش زربفت ابریشمی است که فتحعلی‌شاه آن را وقف آستان قدس رضوی کرده است.

اما ضریح‌پوشی که امروز بر ضریح مطهر گسترده شد، هنر دست استاد ایران‌پور، هنرمند اصفهانی، است. این اثر، حدود ۶۰ کیلوگرم وزن دارد و در دوخت و تزیین آن، از منجوق و نگین استفاده شده و عبارت «یا علی بن موسی‌الرضا (ع)» در مرکز آن و صلوات خاصه حضرت رضا (ع) نیز در حاشیه ضریح پوش نقش بسته است.