هدیه‌ای از سامرا به حریم طوس؛ تجلی صلوات خاصه امام حسن عسکری (ع) در آستان رضوی و طلیعه امامت مهدوی

این گفت‌و‌گو نگاهی است به میراث راهبردی امام عسکری (ع) در صیانت از مکتب و امتداد خط روشن ولایت تا عصر ظهور. در همین راستا، پای صحبت‌های حجت‌الاسلام والمسلمین عباس فرازی‌نیا، استاد دروس عالی حوزه علمیه نشسته‌ایم که، شما را به خواندن این گفت‌و‌گو دعوت می‌کنیم:

‏در این ایام که به نام مبارک امام حسن عسکری (ع) گره خورده و با اربعین تدفین رهبر شهیدمان تقارن یافته، نگاه ما به سیره این امام همام چه درس‌هایی برای عبور از گرداب‌های امروز، به همراه دارد؟

‏ما این ساعات را در جوار بارگاه منور رضوی سپری می‌کنیم؛ جایی که دل‌ها پس از دو ماه عزاداری برای اباعبدالله الحسین (ع)، اکنون در سوگ یازدهمین پیشوای معصوم مانده و هم‌زمان چشم‌انتظار طلوع خورشید امامت ولی عصر (عج) است. تقارن این ایام با اربعین عروج قائد امت، معنایی بس عمیق به ما می‌بخشد. امام حسن عسکری (ع) با وجود تمام تنگنا‌های ۶ ساله امامت، بنیاد‌هایی را بنا نهاد که امروز نیز نقشه راه ما در عصر غیبت و مقاومت است؛ امامی که میراثی گرانبها برای هدایت شیعه به یادگار گذاشت و راه عبور از بحران‌ها را، به ما آموخت.

‏یکی از میراث‌های زیبایی که از امام حسن عسکری (ع) به ما رسیده، صلوات خاصه بر امام رضا (ع) است. ماجرای این صلوات و ارتباط آن با حضرت چیست؟

‏دقیقاً همین‌طور است. صلوات مخصوصی که برای امام رضا (ع) در بخش‌های پایانی مفاتیح‌الجنان ملاحظه می‌کنید، میراث ارزشمندی است که از سوی امام حسن عسکری (ع) به شیعیان تعلیم داده شده است. ایشان در این صلوات با عباراتی بلند، مقام شامخ حضرت رضا (ع) را گرامی می‌دارند. متن این صلوات شریف چنین است: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى عَلِیِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا الْمُرْتَضَى الْإِمَامِ التَّقِیِّ النَّقِیِ‏ وَ حُجَّتِکَ عَلَى مَنْ فَوْقَ الْأَرْضِ وَ مَنْ تَحْتَ الثَّرَى الصِّدِّیقِ الشَّهِیدِ صَلَاةً کَثِیرَةً تَامَّةً زَاکِیَةً مُتَوَاصِلَةً مُتَواتِرَةً مُتَرَادِفَةً کَأَفْضَلِ مَا صَلَّیْتَ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَوْلِیَائِکَ» (منبع: بحارالأنوار، ج ۹۱، ص ۷۲) این تعلیم نشان می‌دهد که امامان معصوم (ع)، حتی در سخت‌ترین شرایط سیاسی و اجتماعی، به یاد تکریم و بزرگداشت اجداد طاهرین خود بوده‌اند و این فرهنگ را به ما نیز منتقل کرده‌اند.

‏دوران امامت امام حسن عسکری (ع) بسیار کوتاه و محدود بود؛ ایشان با چه تدابیری توانستند جامعه شیعه را در آن فضای خفقان‌آلود هدایت کنند؟

امام حسن عسکری (ع) تنها حدود شش سال منصب امامت را بر عهده داشتند؛ اما با هنر مدیریتی و تبلیغی فوق‌العاده‌ای که به نمایش گذاشتند، توانستند جامعه شیعه را از بحران‌های سخت عبور دهند. یکی از مهم‌ترین اقدامات ایشان، نامه‌نگاری‌های راهگشا به علما و شهر‌های مختلف مانند ری، قزوین و مدینه بود. برای نمونه، نامه‌ای که به جناب علی بن بابویه قمی (پدر شیخ صدوق) نوشتند، سرشار از توصیه‌های کاربردی و اخلاقی است که مسیر بندگی را روشن می‌کند. ایشان در این نامه، پدر شیخ صدوق را با عناوین بزرگی، چون شیخ، معتمد و فقیه خطاب قرار داده و به تقوا، اقامه نماز، پرداخت زکات، صله رحم و صبر دعوت می‌کنند. در همین نامه نیز روایت معروف پیامبر اعظم (ع) را یادآور می‌شوند که فرمودند: «أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَجِ» (منبع: بحارالأنوار، ج ۵۲، ص ۱۲۲) این یعنی امام (ع) حتی در جزئی‌ترین نامه‌ها، نگاه جامعه را به سمت امید به آینده و انتظار فرج هدایت می‌کردند.

‏با توجه به حساسیت موضوع مهدویت و اینکه دشمنان درصدد بودند جریان امامت را قطع کنند، رویکرد عملی امام عسکری (ع) در مواجهه با این توطئه چه بود؟

مسئله مهدویت و ولادت حضرت مهدی (عج) مهم‌ترین مسئله عصر امام عسکری (ع) بود. دشمنان با خیال خام خود مراقب بودند تا فرزندی متولد نشود یا اگر متولد شد، به شهادت برسد. اما تدبیر امام (ع) بسیار دقیق و حکیمانه بود. ایشان از یک سو ارتباط ظاهری با خود را محدود کردند تا جایی که حتی به برخی یاران سفارش می‌کردند در کوچه و خیابان به من سلام نکنید؛ و از سوی دیگر، شبکه وکالت را که از دوران امامان پیشین آغاز شده بود، به ۲۱ منطقه جهان تشیع از جمله قم، ری، قزوین، نیشابور، سمرقند و بخارا گسترش دادند. این شبکه باعث شد ارتباط شیعیان با مرکز امامت حفظ شود بدون اینکه خطری متوجه وجود مبارک امام عصر (عج) شود.

‏یکی از ارکان مهم این دوران، ارجاع دادن شیعیان به فقها و راویان حدیث بود. این ساختار مهم چگونه پایه‌گذاری شد؟

امام حسن عسکری (ع) برای دوران غیبت برنامه‌ریزی دقیقی داشتند. ایشان پاسخ همه سوالات جزئی را به صورت مستقیم نمی‌دادند، بلکه شاگردان و وکلا را به قواعد کلی ارجاع می‌دادند تا فقها توانایی استنباط احکام را پیدا کنند. همچنین زمینه را برای معرفی نواب خاص در دوران غیبت صغری فراهم ساختند. اوج این جریان‌سازی در توقیع مبارک امام عصر (عج) به مرحوم شیخ محمد بن محمد بن سعید صَمُری تجلی یافت که خط فکری شیعه را تا روز قیامت مشخص کرد. آن حضرت در این دستورالعمل فرمودند: «وَ أَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةِ فَارْجِعُوا فِیهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِیثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِی عَلَیْکُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ عَلَیْهمْ» (منبع: الاحتجاج، طبرسی، ج ۲، ص ۲۸۳) این قاعده طلایی باعث شد در طول بیش از هزار سال غیبت کبری، مکتب اهل‌بیت (ع) با هدایت مراجع تقلید و فقهای جامع‌الشرایط زنده و پاینده بماند؛ از شیخ مفید و سید مرتضی گرفته تا مراجع بزرگ تاریخ شیعه و رهبر فرزانه انقلاب که امروز، چهلمین روز دفن پیکر مطهر ایشان در جوار حرم رضوی را گرامی می‌داریم.

‏با توجه به تقارن این ایام با سالروز آغاز امامت ولیعصر (عج) و اربعین تدفین رهبر شهید، پیام روشن این روز‌ها برای ما چیست؟

فردا نه‌تنها سال روز شهادت امام حسن عسکری (ع)، بلکه آغاز سیزدهمین قرن از امامت و ولایت قطب عالم امکان، حضرت بقیه‌الله الاعظم (عج) است. این تقارن به ما یادآوری می‌کند که جشن‌های مهدوی باید رنگ و بوی عقلانیت، بصیرت و معنویت داشته باشد و از هرگونه انحراف به دور باشد. از سوی دیگر، این روز‌ها در سراسر میهن اسلامی، در آیین‌های بزرگداشت اربعین عروج ملکوتی رهبر شهید و در تمامی تجمعات باشکوه مردمی، با شعار «با تو در عهدیم تا صبح ظهور»، عهدی دوباره با ولایت می‌بندیم. وعده ما در این مسیر، ایستادگی در سنگر مقاومت و خدمت است تا این حضور آگاهانه و قیام مردمی، ان‌شاءالله به صبح روشن ظهور، منتهی شود.