دارالعلم سنت گفت‌وگوی علمی در تمدن اسلامی را زنده کرده است

به گزارش آستان‌نیوز، مدرسه «دارالعلم» در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از تجربه‌های نوین آموزشی در حرم مطهر رضوی، تلاش کرده است با گردهم‌آوردن استادان و پژوهشگران حوزه‌های مختلف علوم اسلامی، فضایی برای گفت‌و‌گو، مباحثه و تعمیق اندیشه فراهم کند.

دکتر محمود حکمت‌نیا، استاد حقوق و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آستان‌نیوز، ضمن تشریح ویژگی‌های این تجربه، آن را حرکتی ارزشمند در مسیر احیای سنت‌های علمی تمدن اسلامی دانست

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که در دارالعلم مشاهده کردید، چیست؟

اگر بخواهم مهم‌ترین ویژگی این جریان را بیان کنم، باید بگویم دارالعلم در حقیقت یک «جریان دانایی» است. تفاوت این جریان با بسیاری از شیوه‌های آموزشی متعارف در همین نکته نهفته است که قرار نیست صرفاً مجموعه‌ای از مطالب به مخاطب منتقل شود یا ذهن افراد از محفوظات انباشته شود؛ بلکه تلاش می‌شود قدرت فهم، تحلیل و مواجهه علمی با مسئله در افراد شکل بگیرد.

گاهی در نظام‌های آموزشی، تمام اهتمام ما این است که پاسخ‌ها را در اختیار دانشجو قرار دهیم؛ اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، تربیت انسان‌هایی است که بتوانند مسئله را بفهمند، درباره آن بیندیشند و خود به تولید فهم برسند. من احساس می‌کنم این روح در دارالعلم وجود دارد و همین ویژگی، آن را از بسیاری از تجربه‌های مشابه متمایز می‌کند.

این ارزیابی بر چه مبنایی شکل گرفته است؟

من این سخن را صرفاً از روی یک برداشت شخصی بیان نمی‌کنم. بخشی از این نگاه، حاصل مطالعات تطبیقی و مواجهه‌هایی است که در حوزه نظام‌های آموزشی و علمی داشته‌ام. وقتی این تجربه را با نمونه‌های دیگر مقایسه می‌کنم، به این نتیجه می‌رسم که دارالعلم واجد ویژگی‌هایی است که آن را به یک تجربه ممتاز تبدیل کرده است.

البته هیچ حرکت علمی را نباید خالی از نقد دانست. طبیعی است که هر برنامه‌ای می‌تواند نقاط ضعف یا کاستی‌هایی داشته باشد و همواره امکان اصلاح و تقویت آن وجود دارد؛ بنابراین اگر نقدی هم مطرح می‌شود، نباید به معنای نفی اصل جریان تلقی شود؛ بلکه نقد، خود عاملی برای رشد و بالندگی چنین حرکت‌هایی است.

اما با وجود همه این ملاحظات، ارزیابی من این است که اصل این جریان، جریانی بسیار مبارک، ارزشمند و امیدآفرین است.

به نظر شما برای تقویت این تجربه چه اقداماتی باید انجام شود؟

به اعتقاد من، یکی از کار‌های مهمی که باید درباره دارالعلم انجام شود، برگزاری یک نشست علمی مستقل درباره خود این تجربه است.

منظورم یک جلسه تشریفاتی یا جمع‌بندی پایانی نیست؛ بلکه نشستی کاملاً علمی که در آن صاحب‌نظران از رشته‌ها و دیدگاه‌های مختلف گرد هم جمع شوند و پدیده دارالعلم را موضوع مطالعه قرار دهند.

به نظر من، این تجربه باید از منظر‌های مختلف آموزشی، تمدنی، اجتماعی، فرهنگی، معرفتی و حتی روش‌شناختی مورد بررسی قرار گیرد. باید درباره نقاط قوت آن سخن گفته شود، نقد‌های احتمالی مطرح شود و راهکار‌هایی برای ارتقای آن ارائه شود.

چنین بازخوانی‌ای، نه‌تنها به رشد این حرکت کمک می‌کند، بلکه می‌تواند الگویی برای سایر فعالیت‌های علمی کشور نیز باشد.

اگر چنین نشستی برگزار شود، شخصاً با علاقه در آن حضور پیدا خواهم کرد؛ زیرا معتقدم این موضوع ارزش آن را دارد که به‌صورت جدی درباره آن گفت‌و‌گو شود.

چرا این اندازه بر بازخوانی علمی دارالعلم تأکید دارید؟

گاهی خداوند نعمتی را در اختیار انسان قرار می‌دهد، اما اگر قدر آن نعمت شناخته نشود، ممکن است گرفتار کفران نعمت شویم.

من احساس می‌کنم دارالعلم از همین نعمت‌هاست.

این جریان باید دیده شود، درباره آن اندیشیده شود، مورد نقد قرار گیرد و تقویت شود. اگر چنین نگاهی وجود داشته باشد، می‌تواند آثار و برکات فراوانی برای آینده آموزش علوم اسلامی داشته باشد.

به اعتقاد من، ارزش یک حرکت علمی تنها به برگزاری آن نیست؛ بلکه به این است که بتواند به‌صورت مستمر خود را ارزیابی کند، نقد‌ها را بشنود و مسیر تکامل خود را ادامه دهد.

دارالعلم چه نسبتی با تمدن اسلامی دارد؟

به گمان من، یکی از گمشده‌های تمدن اسلامی همین فضا‌های گفت‌وگوی علمی است.

تمدن اسلامی در دوره‌های شکوفایی خود، صرفاً به واسطه تألیف کتاب یا تدریس شکل نگرفت؛ بلکه محصول حضور اندیشمندانی بود که روز‌ها و گاه هفته‌ها در کنار یکدیگر درباره یک مسئله علمی بحث می‌کردند، استدلال می‌آوردند، نقد می‌کردند و از دل همین گفت‌وگوها، اندیشه‌های بزرگ متولد می‌شد.

امروز اگر بتوانیم دوباره چنین فضایی را احیا کنیم، در حقیقت بخشی از آن سنت تمدنی را زنده کرده‌ایم.

آنچه من در دارالعلم مشاهده کردم، تلاشی در همین مسیر است؛ اینکه استادان و پژوهشگران برای چندین روز کنار هم قرار می‌گیرند، درباره یک موضوع گفت‌و‌گو می‌کنند، نقد می‌کنند، به ابعاد گوناگون آن می‌اندیشند و از رهگذر این تعامل، فهم عمیق‌تری شکل می‌گیرد.

این، به نظر من، اتفاق کوچکی نیست؛ بلکه کاری بسیار مهم و تمدن‌ساز است.

اگر این تجربه استمرار پیدا کند و هر سال پخته‌تر شود، می‌تواند به الگویی اثرگذار در فضای علمی کشور تبدیل شود.

و، اما سخن پایانی...

بنده حقیقتاً این حرکت را ارج می‌نهم و از همه کسانی که برای شکل‌گیری آن تلاش کرده‌اند، قدردانی می‌کنم.

من معتقدم دارالعلم ظرفیت آن را دارد که به یکی از جریان‌های اثرگذار علمی در کشور تبدیل شود؛ البته به شرط آنکه همواره مورد حمایت، نقد و بازاندیشی قرار گیرد.

از صمیم قلب برای همه دست‌اندرکاران این حرکت دعا می‌کنم. خداوند به همه شما خیر دهد که چنین کار بزرگی را آغاز کرده‌اید.

به باور من، این اقدام تنها برگزاری یک دوره آموزشی نیست؛ بلکه تلاشی برای احیای بخشی از گمشده تمدن اسلامی است؛ گمشده‌ای که در آن، اهل علم گرد هم می‌آیند، روز‌ها درباره یک مسئله می‌اندیشند، از زوایای مختلف آن را نقد می‌کنند و در نهایت، به فهمی عمیق‌تر از حقیقت دست می‌یابند.

امیدوارم این مسیر با قوت ادامه پیدا کند و هر سال بر غنای علمی و تمدنی آن افزوده شود.