حقوق زیارت مفهومی فراتر از حقوق زائر است

به گزارش آستان‌نیوز، نشست علمی «حقوق زائر» سه‌شنبه سوم شهریورماه ۱۴۰۵ به همت پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در تالار شیخ طوسی (ره) این بنیاد برگزار شد.

در این نشست، دکتر محمود حکمت‌نیا، استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به ارائه بحث پرداخت و دکتر مرتضی انفرادی، عضو هیئت علمی پژوهشکده زیارت، دبیری علمی نشست را برعهده داشت.

در ابتدای این نشست، انفرادی با اشاره به طرح پژوهشی حقوق زائر در حوزه مطالعات حکمرانی زیارت، هدف از برگزاری این نشست را بهره‌گیری از دیدگاه‌های تخصصی فقهی و حقوقی برای تکمیل ابعاد این پژوهش دانست و بر ضرورت توجه به تسهیل امر زیارت، نیاز‌های زائران و ملاحظات مورد نیاز متولیان زیارت در شهر‌های زیارتی تأکید کرد.

حقوق زائر، بخشی از منظومه حقوق زیارت

حکمت‌نیا نیز در آغاز سخنان خود با تأکید بر ضرورت دقت در اصطلاحات این حوزه، میان دو مفهوم حقوق زیارت و حقوق زائر تفکیک کرد و گفت: اگر موضوع از منظر حکمرانی بررسی شود، حقوق زیارت تعبیر جامع‌تری است و حقوق زائر تنها یکی از زیرمجموعه‌های آن به شمار می‌رود.

وی توضیح داد: حقوق زیارت فقط به حقوق فردی که به زیارت می‌رود محدود نمی‌شود، بلکه هم رفتار‌های مرتبط با زیارت و هم مسائل مربوط به اماکن زیارتی را دربرمی‌گیرد؛ ازاین‌رو باید ماهیت حقوقی اماکن زیارتی، قواعد حاکم بر آنها، رفتار زائر و نسبت این رفتار با حقوق عمومی و خصوصی به‌طور هم‌زمان مورد بررسی قرار گیرد.

استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: پیش از ورود به احکام حقوقی، باید خود زیارت به‌درستی شناخته شود؛ زیرا زیارت دارای ابعاد عبادی، اخلاقی، معرفتی و حقوقی است و بخشی از تجربه زیارت نیز فراتر از قالب‌های متعارف حقوق و اخلاق قرار می‌گیرد.

زیارت را نمی‌توان به حضور فیزیکی یا گردشگری تقلیل داد

حکمت‌نیا در ادامه با اشاره به جایگاه زیارت‌نامه‌ها در سنت شیعی اظهار کرد: زیارت در فرهنگ شیعه صرفاً حضور جسمانی در یک مکان مقدس نیست، بلکه مجموعه‌ای از معرفت، دعا، ذکر، ارتباط با امام و رفتار عینی را دربرمی‌گیرد. زیارت‌نامه‌ها نیز حامل لایه‌های عمیقی از معارف کلامی، عرفانی و اخلاقی‌اند که نوع مواجهه زائر با امام و مکان زیارتی را شکل می‌دهند.

وی با اشاره به مضامین زیارت امین‌الله و دیگر متون زیارتی، تأکید کرد که این متون تنها برای قرائت در یک مکان خاص شکل نگرفته‌اند، بلکه نوعی جهان‌بینی درباره جایگاه امام، رابطه انسان با حجت الهی و فهم امر زیارت را منتقل می‌کنند.

حکمت‌نیا، گفت: از همین منظر، یکی از مأموریت‌های پژوهش در حوزه زیارت باید آشکار کردن عمق مفهوم زیارت و تقویت این فهم باشد؛ زیرا اگر منابع معرفتی و معنایی زیارت از فرایند فهم زائر حذف شود، امکان تقلیل زیارت به یک سفر تفریحی یا صرفاً گردشگرانه به وجود می‌آید.

وی افزود: رفتار نهایی زائر نتیجه نوع فهم و جهت‌گیری ذهنی او نسبت به زیارت است؛ بنابراین پیش از بررسی رفتار زائر باید دید او با چه ادراک، نگرش و تصویری از زیارت وارد این فضا می‌شود. همین جهت‌گیری است که نحوه مواجهه او با امام، دیگر زائران، خادمان و مکان زیارتی را شکل می‌دهد.

هویت زیارتی اماکن، اقتضائات حقوقی دارد

این پژوهشگر حوزه فقه و حقوق در بخش دیگری از سخنانش به هویت مکان زیارتی پرداخت و خاطرنشان کرد: مکان زیارتی را نمی‌توان صرفاً یک بنای معماری یا مقصد گردشگری دانست. چنین مکانی حامل هویت، تاریخ، معنا و مجموعه‌ای از روابط انسانی و معنوی است و همین هویت می‌تواند در سیاست‌گذاری و تنظیم قواعد حقوقی مؤثر باشد.

وی با بیان اینکه بنا‌های مذهبی در سنت اسلامی از دل پیوند میان هنر، معرفت و باور دینی شکل گرفته‌اند، افزود: اگر یک شهر یا مکان دارای هویت زیارتی است، این هویت اقتضائاتی دارد که باید در تصمیمات مربوط به مدیریت شهری، معماری، خدمات، برنامه‌ریزی و مقررات مورد توجه قرار گیرد.

حکمت‌نیا، بر همین اساس تصریح کرد: در شهر زیارتی باید روشن شود هویت زیارتی شهر چیست و چه الزامات حقوقی از آن ناشی می‌شود. سیاست‌گذاری در چنین شهری نباید به‌گونه‌ای باشد که هویت زیارتی آن به کارکردی صرفاً گردشگرانه فروکاسته شود.

حق زائر؛ از آزادی زیارت تا حدود مسئولیت دولت

وی در ادامه با ورود به بحث تخصصی حق زائر گفت: در ادبیات حقوق عمومی، یکی از مهم‌ترین مبانی برای تحلیل حق زیارت، مفهوم آزادی است؛ یعنی اشخاص باید بتوانند از آزادی انجام زیارت برخوردار باشند و دیگران نیز نباید به‌طور ناروا مانع اعمال این آزادی شوند.

حکمت‌نیا با تفکیک میان حقوق مثبت و منفی افزود: در حقوق منفی، وظیفه اصلی دولت و دیگران، عدم مداخله ناروا و فراهم کردن امکان اعمال آزادی است؛ اما در حقوق مثبت، دولت موظف به تأمین مستقیم برخی امکانات و خدمات می‌شود. درباره زیارت باید به‌صورت دقیق بررسی شود که کدام بخش از حقوق زائر ماهیت منفی و کدام بخش، در صورت وجود دلیل، ماهیت مثبت دارد.

وی ادامه داد: تأمین امنیت و جلوگیری از ممانعت نسبت به زیارت از روشن‌ترین حوزه‌های قابل طرح است، اما اینکه دولت تا چه اندازه وظیفه دارد از منابع عمومی، امکانات مستقیم برای انجام زیارت فراهم کند، مسئله‌ای جداگانه و نیازمند مبنای حقوقی و فقهی مستقل است.

استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی همچنین با اشاره به گونه‌های مختلف حق در ادبیات حقوقی، از حق مطالبه، آزادی، قدرت و مصونیت سخن گفت و افزود: نباید هر آنچه در زبان عمومی حق زائر نامیده می‌شود، الزاماً به معنای یک مطالبه حقوقی قابل استیفا تلقی شود؛ زیرا برخی از این موارد در قلمرو آزادی‌ها قرار می‌گیرند و برخی ممکن است اساساً ماهیت تکلیفی یا ارزشی داشته باشند.

تفاوت منتفع بودن با ذی‌حق بودن

حکمت‌نیا در ادامه به موضوع وقف و نذر در حوزه زیارت اشاره کرد و گفت: ممکن است مالی برای زائران وقف یا نذر شده باشد و زائر از آن منتفع شود، اما باید میان منتفع بودن و ذی‌حق بودن به معنای حقوقی تفاوت گذاشت.

وی توضیح داد: در نذر، صرف اینکه فردی از موضوع نذر بهره‌مند است، لزوماً به این معنا نیست که بتوان برای او یک حق مطالبه حقوقی در نظر گرفت؛ هرچند وفای به نذر از منظر دینی یک تکلیف محسوب می‌شود. در وقف نیز وضعیت حقوقی بسته به نوع وقف، اعم از وقف خاص، عام یا وقف بر جهت، متفاوت است و باید بر مبنای قواعد وقف تحلیل شود.

حقوق، کف تنظیم روابط در زیارت است

حکمت‌نیا، در جمع‌بندی این بخش از بحث خود تأکید کرد: نباید از حقوق انتظار داشت تمام ساحت زیارت را پوشش دهد؛ حقوق در بسیاری از موارد کف تنظیم روابط را مشخص می‌کند، درحالی‌که اخلاق و ساحت‌های معرفتی و معنوی زیارت در مرتبه‌ای بالاتر قرار دارند.

وی با اشاره به مضامین صحیفه سجادیه و رساله حقوق امام سجاد (ع) افزود: مفهوم حق در برخی متون دینی نیز الزاماً با معنای فنی حق در دانش حقوق یا فقه یکسان نیست و گاه از منظومه‌ای سخن گفته می‌شود که رابطه انسان با اعضای بدن، خانواده، جامعه و خداوند را در مسیر کمال تعریف می‌کند.

استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پایان خاطرنشان کرد: تدوین نظریه‌ای جامع در حوزه حقوق زیارت نیازمند آن است که ابتدا ماهیت زیارت، هویت اماکن زیارتی و نوع روابط شکل‌گرفته در این عرصه شناخته شود و سپس جایگاه حقوق زائر، مسئولیت متولیان و الزامات حقوقی شهر‌های زیارتی بر پایه این مبانی مورد بررسی قرار گیرد.