«عصری‌سازی افعال پیامبر (ص)» راهی برای بازخوانی الگوی نبوی در جهان امروز ارائه می‌دهد

به گزارش آستان‌نیوز، کتاب «عصری‌سازی افعال پیامبر (ص)» اثر حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر مهدی مردانی گلستانی، عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، از آثار پژوهشی این بنیاد در حوزه سیره نبوی است که در سال ۱۴۰۱ منتشر شده و به یکی از پرسش‌های مهم مطالعات معاصر سیره می‌پردازد؛ چگونه می‌توان از رفتار پیامبری که چهارده قرن پیش و در بستری متفاوت از زندگی امروز می‌زیست، همچنان الگویی زنده و قابل اجرا به دست آورد؟

نقطه آغاز این پژوهش، اصل قرآنی تأسی به رسول خدا (ص) است. قرآن کریم پیامبر اکرم (ص) را اسوه حسنه معرفی کرده و مؤمنان را به پیروی از ایشان فراخوانده است؛ اما نویسنده بر این نکته تأکید می‌کند که الگوگیری از برخی افعال پیامبر (ص)، به دلیل فاصله تاریخی و تغییر عرف‌ها، فرهنگ و شیوه‌های زندگی، همیشه به معنای تکرار عینی همان رفتار نیست.

وقتی تکرار ظاهر رفتار، به معنای تأسی نیست

در مقدمه کتاب، نمونه‌هایی مانند غذا خوردن با بردگان، سوار شدن بر الاغ بی‌پالان، دوشیدن شیر بز و پوشیدن لباس پشمی مطرح شده است؛ رفتار‌هایی که در بستر اجتماعی عصر پیامبر (ص) معنای مشخص و قابل فهمی داشته‌اند، اما بازتولید عینی آنها در جهان امروز لزوماً همان معنا و اثر را منتقل نمی‌کند.

بر همین اساس، مسئله اصلی کتاب از تقلید ظاهری رفتار‌ها فراتر می‌رود و به کشف منطق و مقصود نهفته در فعل پیامبر (ص) می‌رسد. نویسنده میان فعل و سیره تمایز می‌گذارد؛ فعل می‌تواند یک رفتار مشخص و تاریخی باشد، اما سیره نشان‌دهنده سبک، روش و منطق عملی معصوم است. از این منظر، آنچه باید در گذر زمان حفظ شود، صرفاً صورت یک رفتار تاریخی نیست، بلکه باید مقصود و پیام اصلی آن رفتار شناخته و متناسب با شرایط جدید بازآفرینی شود.

عصری‌سازی؛ بازسازی رفتار بر اساس اقتضائات زمان

حجت‌الاسلام مردانی گلستانی در این اثر، عصری‌سازی را بازسازی رفتار، احکام و آموزه‌های دینی هماهنگ با اقتضائات عصر و زمان تعریف می‌کند. بنابراین، عصری‌سازی افعال پیامبر (ص) ناظر به رفتار‌هایی است که در دوران حیات آن حضرت رواج داشته، اما به دلیل تغییر شرایط تاریخی و اجتماعی، امکان تأسی مستقیم به آنها در روزگار حاضر وجود ندارد.

پرسش محوری کتاب را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد: اگر پیامبر اکرم (ص) در شرایط و زمانه کنونی حضور داشتند، مقصود و جهت‌گیری رفتار‌های گذشته خود را چگونه در قالب زندگی امروز بازآفرینی می‌کردند؟

این رویکرد به معنای کنار گذاشتن سیره تاریخی یا تحمیل معیار‌های امروز بر گذشته نیست؛ بلکه تلاشی برای شناسایی عناصر ثابت و متغیر رفتار نبوی و یافتن راهی علمی برای استمرار قابلیت الگوبرداری از سیره پیامبر (ص) در شرایط متفاوت تاریخی است.

از مطالعه حدیث تا کشف مقصود رفتار

پژوهش «عصری‌سازی افعال پیامبر (ص)» با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده و از پیوند دو حوزه حدیث و تاریخ بهره می‌گیرد. در فرایند تحقیق، گزاره‌های رفتارشناسانه پیامبر (ص) از منابع، به‌ویژه منابع حدیثی، گردآوری و سپس بر اساس سه معیار فعل بودن، تاریخی بودن و وجود محدودیت در تأسی مستقیم گزینش شده‌اند.

پس از این مرحله، با استفاده از متون مشابه و قرائن درون‌متنی و برون‌متنی، فلسفه و مقصود رفتار مورد بررسی قرار گرفته و سپس امکان بازسازی آن بر اساس مناسبات عرفی و فرهنگی عصر حاضر مطالعه شده است.

این ویژگی، کتاب را از آثاری که صرفاً به نقل و توصیف رفتار‌های پیامبر اکرم (ص) می‌پردازند متمایز می‌کند؛ زیرا پژوهش تلاش دارد از گزارش تاریخی عبور کرده و یک فرایند علمی برای فهم و کاربست معاصر سیره ارائه دهد.

مدل پنج‌مرحله‌ای برای بازسازی افعال نبوی

کتاب در سه فصل اصلی تنظیم شده است. فصل نخست به مبانی عصری‌سازی افعال پیامبر (ص) اختصاص دارد و در آن شش مبنا شامل ضرورت تأسی به فعل پیامبر (ص)، حقیقت فراتاریخی افعال ایشان، عرفی بودن افعال، سازواری رفتارها، انعطاف برنامه‌های پیامبر (ص) و متغیر بودن برخی آموزه‌ها بررسی شده است.

در فصل دوم، نویسنده فرایندی پنج‌مرحله‌ای برای عصری‌سازی ارائه می‌کند که از امکان‌سنجی انجام فعل پیامبر (ص) آغاز می‌شود و با احراز محدودیت تاریخی، تشخیص آموزه متغیر، کشف مقصود فعل و در نهایت بازسازی آن ادامه پیدا می‌کند.

فصل سوم نیز صحنه آزمون عملی این مباحث است و نمونه‌هایی از رفتار‌های پیامبر اکرم (ص) را در پنج حوزه فردی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد.

تلاشی برای حفظ پویایی سیره نبوی

مسئله‌محوری از ویژگی‌های قابل توجه این اثر است. کتاب به جای محدود ماندن در توصیف رویداد‌های تاریخی، از یک مسئله واقعی در دینداری معاصر آغاز می‌کند: چگونه می‌توان وفاداری به سیره پیامبر (ص) را با تغییرات گسترده زندگی اجتماعی جمع کرد؟

پاسخی که این پژوهش دنبال می‌کند، نه کنار گذاشتن افعال تاریخی و نه تکرار صوری آنهاست؛ بلکه دستیابی به روشی برای کشف روح، هدف و منطق رفتار و بازآفرینی آن در شرایط جدید است. از همین منظر، «عصری‌سازی افعال پیامبر (ص)» می‌تواند برای پژوهشگران سیره و حدیث، دانشجویان علوم اسلامی و علاقه‌مندان به مطالعات مربوط به نسبت سنت دینی و مسائل جهان معاصر، اثری قابل توجه باشد.

گفتنی است، کتاب «عصری‌سازی افعال پیامبر (ص)» به قلم حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر مهدی مردانی گلستانی در سال ۱۴۰۱ از سوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی منتشر شده است.