نگاهی نو به ابعاد کمتردیده شده سیره علمی و عملی امام صادق (ع) در تقارن خجسته با میلاد پیامبر اکرم (ص)
خورشید در افق وحدت و معرفت
دلدادگی به خاندان عصمت و طهارت (ع)، جریانی زنده و جوشان در پهنه تاریخ است که جانهای مشتاق را به سرچشمه لایزال نور وصل میکند. میلاد پیامبر خوبیها (ص) و پرچمدار علم و بصیرت، امام صادق (ع)، بهانهای است تا در آیینهای زلال، سیره مردی را به تماشا بنشینیم که عطر حضورش، جان جهان را معطر ساخت و چراغ معرفت را در تاریکیها فروزان کرد. این زیباییهای ژرف و معارف ناب را در گفتوگویی با کارشناس برجسته دینی، حجتالاسلام سیدمحمد تقی قادری جویا شدهایم:
با تقارن خجسته هفدهم ربیعالاول، سالروز میلاد پیامبر اعظم (ص) و امام جعفر صادق (ع)، فرصتی مغتنم فراهم است تا از دریچه نگاهی عمیقتر به زندگانی شصتوپنجساله ششمین اختر تابناک آسمان ولایت بنگریم. چه ویژگی برجستهای در شخصیت امام صادق (ع) وجود دارد که ایشان را در میان دیگر معصومان متمایز ساخته است؟
ذوات مقدسه معصومان (ع) همگی جلوههای یک نور واحد هستند، اما اقتضائات زمانه، رسالت و جلوه خاصی را برای هر یک از این بزرگواران رقم زده است. بزرگترین اختصاص و ویژگی ممتاز دوران امام صادق (ع)، فرصت بینظیر تاریخی برای مهندسی و تدوین ساختار معرفتی تشیع بود. پیش از ایشان، امامان بزرگوار به دلیل خفقان شدید اموی، امکان تبیین گسترده و همهجانبه احکام و عقاید را نداشتند. امام صادق (ع) در نقطه عطف انتقال قدرت میان امویان و عباسیان، از این خلاء سیاسی بزرگترین بهره را برای برپایی یک نهضت علمی عظیم بردند. ایشان با تربیت هزاران شاگرد در رشتههای گوناگون، نه تنها فقه، بلکه کلام، تفسیر و حتی علوم طبیعی را پایهگذاری کردند. این حرکت هوشمندانه، شالوده فکری مکتب اهلبیت (ع) را چنان مستحکم کرد که سالها بعد، نواده گرامیشان حضرت علیبنموسیالرضا (ع) در مناظرات بزرگ خراسان، با تکیه بر همین میراث غنی جعفری، حقانیت اسلام ناب را در برابر ادیان و مکاتب مختلف به اثبات رساندند. در واقع، اختصاص بزرگ امام صادق (ع)، نجات تفکر اسلامی از نابودی و تشتت، و ارائه یک نظام جامع فکری برای تمام نسلها بود.
در کنار این بستر علمی بینظیر، با چه چالشهای فکری پیچیدهای در عصر امام صادق (ع) مواجه بودیم که ضرورت موضعگیری قاطع حضرت را ایجاب میکرد؟
عصر امام صادق (ع) بستر ظهور فتنههای فکری بسیار خطرناکی همچون موعودگرایی دروغین و ادعاهای انحرافی مهدویت بود. جریانهایی مانند عبدالله محض با تکیه بر تشابهات ظاهری اسامی، فرزند خود محمد نفس زکیه را به عنوان مهدی موعود معرفی کردند تا از احساسات مذهبی مردم سوءاستفاده کنند. موضع صریح و حکیمانه امام صادق (ع) در برابر این ادعاها بسیار روشنگر بود؛ حضرت با قاطعیت این ادعای دروغین را رد کردند و فرمودند که مساله مهدی موعود که پیامبر (ص) از آن خبر داده، وقتش اکنون نیست. ایشان با صراحت مسیر حق را از باطل جدا کردند و فرمودند اگر قیام شما برای امر به معروف و نهی از منکر است یاریتان میکنم، اما زیر بار عنوان دروغین مهدویت نمیروم. این هوشمندی بینظیر، مانع از انحراف جامعه اسلامی در باتلاق فتنههای سیاسی مدعیان دروغین شد.
چگونه در چنین فضای غبارآلود و پرآشوبی، مذهب تشیع به نام مبارک مذهب جعفری رسمیت و گسترش یافت؟
این نامگذاری حاصل یک مجاهدت عظیم علمی در دوران فترت و انتقال قدرت بود. امام صادق (ع) با تشکیل کرسیهای آزاداندیشی و کلاسهای درس که شمار شاگردان آن را تا چهارهزار نفر ثبت کردهاند، به تبیین دقیق احکام الهی پرداختند. جالب اینجاست که حتی پیشوایان بزرگ اهل سنت مانند ابوحنیفه و مالک بن انس بیواسطه یا باواسطه از محضر ایشان کسب فیض کردند. این گستردگی معارف و عمق تبیین احکام اسلامی به قدری منسجم و بیبدیل بود که هویت علمی شیعه با نام مبارک ایشان پیوند خورد و مذهب ما به مذهب جعفری شهرت یافت؛ مذهبی که عقلانیت، اجتهاد پویا و اخلاق را در رأس برنامههای خود دارد.
یکی از ابعاد جالب در دوران امام صادق (ع)، ظهور جریانهای انحرافی درونگروهی مانند غلات بود. مواجهه حضرت با این پدیده چگونه بود؟
این یکی از سختترین مبارزات امام صادق (ع) بود. جریان غلو با نسبت دادن صفات الوهیت و نبوت به ائمه (ع)، درصدد تخریب چهره واقعی تشیع بود. حضرت برای تطهیر ساحت مکتب، چند گام اساسی برداشتند. در گام نخست، عقاید غلات را به شدت تکفیر و طرد کردند و فرمودند لعنت خدا بر کسانی که ما را از بندگی خدایی که ما را آفریده جدا سازند. در گام دوم، «قرآن کریم» را به عنوان ترازوی سنجش احادیث معرفی کردند و فرمودند هر چه از ما نقل شد و موافق کتاب خدا نبود را رها کنید. در گام سوم، نسبت به انحراف جوانان هشدار داده و فرمودند جوانان خود را از همنشینی با غلات برحذر دارید تا باورهای آنان را تباه نکنند. در نهایت نیز با قاطعیت بینظیری حکم به طرد کامل و ارتداد آنان دادند تا تشیع اصیل، همواره پاک و عقلانی باقی بماند.
علاوه بر فتنههای فکری، حاکمیت سیاسی آن دوران نیز پیچیدگیهای خاصی داشت. تفاوت بنیعباس با بنیامیه در چه بود و امام چگونه این بحران را مدیریت کردند؟
بنیامیه کفر عریان بودند و دشمنیشان آشکار بود، اما بنیعباس با نفاق و تزویر روی کار آمدند. آنان شعار قیام خود را «الرضا (ع) من آل محمد (ص)» قرار دادند؛ یعنی خواستار بازگرداندن خلافت به فرد شایستهای از خاندان پیامبر (ص) شدند. آنان حتی لباس و پرچم خود را سیاه کردند تا خود را عزادار شهدای کربلا نشان دهند. رویارویی با چنین جریان پیچیدهای که از مقدسات سوءاستفاده میکرد، بسیار دشوار بود. امام صادق (ع) با درایت کامل، دست آنان را خواندند و هرگز با این جریان مزورانه همراهی نکردند. ایشان با حفظ استقلال شیعه، مانع از آن شدند که خون و سرمایه شیعیان، سوخت اجاق حاکمیت غاصب و دو روی عباسیان شود.
در حوزه زندگی فردی و اجتماعی، سیره اقتصادی امام صادق (ع) و نگاه ایشان به مقوله کار، تلاش و ثروتاندوزی چه الگوهایی برای امروز ما دارد؟
مکتب امام صادق (ع) مکتب پویایی، کار و عزتمندی است. ایشان هرگز گوشهنشینی و بیتفاوتی اقتصادی را تایید نمیکردند. خود حضرت در گرمای شدید تابستان، بیل به دست میگرفتند و در مزرعه عرق میریختند و میفرمودند دوست دارم خداوند مرا در حال تلاش برای کسب روزی حلال ببیند. در عرصه تجارت نیز ایشان بر عدالت و انصاف تأکید ویژهای داشتند؛ چنانکه وقتی کارگزارشان با احتکار کالا سود هنگفتی به دست آورد، امام سود را نپذیرفتند و فرمودند چکاچک شمشیرها از کسب روزی حلال آسانتر است. از سوی دیگر، ثروت در نگاه حضرت ابزاری برای گرهگشایی بود؛ ایشان دیوارهای باغ خود را بر روی مردم میگشودند تا همگان بهرهمند شوند و همواره بخشی از محصول را میان پیرمردان، پیرزنان و نیازمندان مدینه تقسیم میکردند.
پارسایی و سادهزیستی حضرت در شرایطی که امکانات مادی فراهم بود، چگونه با مقتضیات زمانه هماهنگ میشد؟
امام صادق (ع) الگوی بارز همسانی با مردم بودند. ایشان میفرمودند بهترین لباس در هر زمان، لباس معمول همان زمان است تا انسان دچار شهرت و غرور نشود. در دوران قحطی گندم در مدینه، حضرت دستور دادند تمام گندمهای ذخیره خانه را بفروشند و نانی مخلوط از جو و گندم که خوراک عامه مردم بود تهیه کنند. ایشان میفرمودند من توانایی تهیه بهترین نان گندم را برای خانوادهام دارم، اما دوست دارم خداوند مرا در حال برنامهریزی صحیح زندگی و همدلی با مردم ببیند. این درس بزرگی برای مدیران و آحاد جامعه امروز ماست.
به عنوان سوال پایانی، در این روز مبارک و در حریم قدسی حضرت علیبنموسیالرضا (ع)، چگونه میتوان پیوند میان مکتب علمی امام صادق (ع) و جریان رضوی را درک کرد و از آن توشهای برای امروز ساخت؟
حریم مطهر رضوی، استمرار عینی و تجلیگاه همان دانشگاه بزرگی است که امام صادق (ع) پایهگذاری کردند. اگر مجاهدتهای علمی امام صادق (ع) در تدوین فقه و کلام نبود، مناظرات تمدنساز امام رضا (ع) در مرو شکل نمیگرفت. امروز زائرانی که به بارگاه منور رضوی پناه میآورند، در حقیقت قدم به مکتبخانهای میگذارند که درس اول آن معرفت، عقلانیت و بندگی خالصانه است. تقارن این میلاد فرخنده در جوار امام مهربانیها (ع)، به ما یادآور میشود که شیعه جعفری و رضوی بودن، در پیوند میان علم و عمل، کار و تلاش، شجاعت در برابر باطل و همدلی با محرومان معنا پیدا میکند. این بهترین توشهای است که مجاوران و زائران این آستان ملکوتی میتوانند برای ساختن جامعهای پویا و اخلاقمدار به ارمغان ببرند.
مطالب مرتبط
ارسال نظرات
- پربازدیدترین
- آخرین اخبار
پخش زنده
تلویزیون اینترنتی آستان نیوز
پویش ها
