قم؛ جهان‌شهر تمدنی اهل‌بیت (ع)، ره‌آورد هجرت تمدن‌ساز اخت‌الرضا (س)

شعار اصلی و ماندگار این روز، «قم؛ جهان‌شهر تمدنی اهل‌بیت (ع)» تعیین شده است؛ شعاری که بایستی بایسته‌ها، رسالت‌ها و وظایف بسیاری را بر دوش متولیان امر، نهادها و فعالان فرهنگی و اجتماعی بگذارد.

براین‌اساس، لازم است هر یک از این کنشگران، نقش، مأموریت و نسبت خود را با این شعار بنیادین تعریف کنند و در راستای بازشناسی مکانت فرهنگی و شأن تمدنی قم درگذشته و احیاء و ارتقای نقش تمدنی آن در حال و آینده، گام بردارند.

این روز، فرصتی مغتنم و مبارک است تا از نگاهی نو و راهبردی به جایگاه این شهر مقدس نگریسته شود.

جهان‌شهر قم؛ تحقق وعده الهی و میثاق ولایت

جایگاه حضرت فاطمه معصومه (س) در میان شیعیان، فراتر از یک پیوند عاطفی، یک پیوند معرفتی و تمدنی است. اگرچه لقب «کریمه اهل‌بیت» یک حدیث مأثور نیست، اما رواج گسترده این عنوان در میان علمای ربانی، نشانه عظمت و احترام ویژه‌ای است که امت شیعه برای این بانوی بزرگ قائل است.

شهر قم، به «حرم اهل‌بیت (ع)» شهرت یافت، زیرا در واقع تحقق همان وعده دیرینه امام صادق (ع) بود که پیش از تولد این بانوی بزرگ، با بشارت الهی فرمودند: امام صادق (ع) در حدیثی فرمودند: «إِنَّ لِلّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَكکَةُ، وَ لِرَسُولِهِ حَرَماً وَ هُوَ الْیَدِینَةُ، وَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَرَماً وَ هُوَ الْکُوفَةُ، وَ إِنَّ لَنَا حَرَماً وَ هُوَ قُمُّ…یسَتُدْفَنُ فِيهَا امْرَأَةٌ مِنْ وُلْدِی تُسَمَّی فَاطِمَةُ، فَمَنْ زَارَهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ…و برای ما اهل‌بیت نیز حرمی است و آن قم است… زنی از فرزندان من به نام فاطمه در آنجا دفن خواهد شد؛ هرکس او را زیارت کند، بهشت بر او واجب می‌شود.»

این تعبیر نشان می‌دهد که ما با یک مأموریت الهی و ازپیش‌تعیین‌شده روبه‌رو هستیم که از زبان جد بزرگوار ایشان اعلام شده بود. اما ابعاد این مأموریت الهی چیست که با دفن یک بانو در دیاری دور، آغاز می‌شود و سلسله‌جنبان یک تمدن می‌گردد؟ نگاهی به سیره و آثار و دستاوردهای هجرت تمدن‌ساز بانوی دوعالم اخت‌الرضا (س) نشان می‌دهد که این مأموریت، دست‌کم در چهار محور کلیدی تعریف می‌شود: نخست، ولایت‌گستری؛ آن حضرت با هجرت خود، مرز جغرافیایی ولایت را از مدینه فراتر برد و قم را به کانون انتشار مکتب اهل‌بیت (ع) در شرق جهان اسلام تبدیل کرد؛ به‌گونه‌ای که این شهر، پایتخت فقه و حدیث تشیع لقب یافت و حلقه اتصالِ امت با ولایت شد.

دوم، فرهنگ‌سازی؛ به برکت بانوی محدثه مجالس بحث، روایت حدیث و پرورش راویان دینی، نه یک مرکز صرفاً سیاسی، بلکه یک «نهاد فرهنگی -معرفتی» بنا نهاده شد؛ الگویی که پس از دو قرن، با تأسیسِ حوزه علمیه به دست شیخ صدوق (ره) و بازتأسیس آن در عصر حاضر، به نهاد مادر حوزه‌های علمیه سراسر کشور بدل شد.

سوم، دین‌پروری؛ حضور این بانوی عالمه در قم، زمینه‌ساز ورود احادیث اهل‌بیت (ع) به بافت فکری جامعه شد و قم را به «قبه‌الاسلام» و دژ استوارِ دین‌داری اصیل تبدیل کرد؛ چنان‌که سده‌هاست درس و اجتهاد و فتاوای شیعه از این شهر بر محافل علمی جهان تابانده می‌شود.

چهارم، امت‌سازی؛ این چهار محور در نهایت به یک مقصد واحد ختم می‌شود: پرورش «امت وحدت یافته در پرتو ولایت»؛ امتی که در تاریخ معاصر، از همین قم زاده شد و در قالب انقلاب اسلامی، مقاومت فرهنگی و تمدن نوین اسلامی را در دستور کار خود قرارداد.

افزون بر این محورهای چهارگانه، مأموریت تمدنی اخت‌الرضا (س) را باید در ساحت‌های راهبردی دیگری نیز جستجو کرد؛ از جمله الگوسازی برای زن تراز تمدن‌ساز که پیوند میان عفت و کنشگری اجتماعی را به تصویر می‌کشد، ایجاد امنیت معنوی برای امت شیعه در سده‌های پرآشوب، و صیانت از شبکه پیوند امت با امام که همچون رشته‌ای تسبیح، دل‌های مؤمنان را به محور ولایت متصل نگاه‌داشته است.

بنابراین، هجرت حضرت فاطمه معصومه (س) یک رویداد تاریخ‌ساز و آغاز یک «پروژه تمدنی الهی» بود؛ پروژه‌ای که از دل آن، حوزه علمیه، انقلاب اسلامی و امروزه، «مدرسه عظیم قم» به‌عنوان پیشران حرکت عمومی جامعه اسلامی، در چشم‌انداز تمدن‌سازی نوین اسلامی و در نهایت، زمینه‌سازی ظهور موعود (عج) در حال تعریف و بازتعریف است.

هجرت راهبردی؛ جهاد تبیین در عصر اختناق

هجرت حضرت فاطمه معصومه (س) به‌سوی قم، در یکی از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین دوره‌های تاریخ امامت (عصر مأمون عباسی) رخ داد. در شرایطی که حکومت با اختناق و تبعید حضرت امام رضا (ع) به مرو، به دنبال ترور شخصیت امامت و انزوایِ جریان شیعی بود، این هجرت معنایی عمیق‌تر از یک سفر مذهبی یافت؛ این حرکت، مصداقِ بارز یک جهادِشگاه و مراکز فرهنگی، قم را به شهرِ دانایی و کتاب بدل ساخته‌اند.

در ساحت راهبری سیاسی و مقاومت، قم خاستگاهِ انقلاب اسلامی و پیشرانِ تمدن نوین اسلامی است. این شهر، پروراننده بزرگ‌مردانی چون امام خمینی (ره) و حضرت امام خامنه‌ای شهید (رحمت‌الله علیه)، و کانون تربیت هزاران عالم، عارف و مجاهد راه حق بوده که پرچم مقاومت فرهنگی را در ایران و اقصی‌نقاط جهان اسلام برافراشته‌اند.

و فراتر از همه، در ساحت معنویت فراگیر، این شهر میزبان فعال‌ترین عتبه زیارتی یک بانوی قدیسه در جهان است؛ حرمی که سالانه پذیرای میلیون‌ها زائر عاشق از سراسر جهان است و به‌عنوان «مرکزِ ثقل الگوبخشیِ فرهنگی و اجتماعی»، پیوند زائران با اهل‌بیت (ع) را در تاروپود زیست مؤمنانه آنان می‌تند. این «قله‌های راهبردی»، تماماً ره‌آورد همان «هجرت تمدن‌سازی» است که اخت‌الرضا (س) رقم زد؛ هجرتی که نه پایان یافت و نه در زمان متوقف شد، بلکه زنده و پویا هر روز در قامت نهادها و مجاهدت‌های نوین، در حال زمینه‌سازی جهان تمدن مهدوی است.

جمع‌بندی؛ در یک نگاه کلان، می‌توان گفت «قم؛ جهان‌شهر تمدنی اهل‌بیت (ع)»، ثمره و دستاورد مستقیم همان هجرت تمدن‌ساز و حیات معنوی حضرت فاطمه معصومه (س) به این دیار مقدس است. تعبیر زیبای «جهان‌شهر تمدنی»، در حقیقت قرائتی امروزی و کارآمد از همان مفهوم «حرم اهل‌بیت (ع)» است که سال‌ها پیش از تولد این بانوی بزرگ، از لسان مبارک امام صادق (ع) بشارت داده شده بود.

نکته بسیار لطیف و درس‌آموز در این هندسه الهی آن است که برای این مأموریت بزرگ و تمدن‌ساز، بانویی فاضله از خاندان رسالت و ولایت انتخاب شد؛ انتخابی که بار دیگر، عظمت مقام معنوی این بانو و نقش بی‌بدیل، پیشران و اجتماعی بانوان را در معماری تمدن اسلامی به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد که چگونه یک زن می‌تواند محور تحققِ وعده‌های الهی و پناهگاه فکری امت اسلام باشد.

از این روست که امروز، تداوم این مسیرِ تمدنی در گرو گذار به «الگوی زیست تمدنی»، تقویت چهارستون جهادِ تبیین، کرامت انسانی، ولایت‌مداری و مقاومت، و تبدیل این آستان مقدس به «دارالحکمة» و کانون شبکه‌سازی علمی بین‌المللی است؛ رسالتی تمدنی که با الهام از بیانیه گام دوم انقلاب، قم را به‌عنوان «قبه‌الاسلام»، به پیشران حرکت عمومی جامعه اسلامی، تبیین حقیقت و تمدن‌سازی نوین اسلامی بدل می‌سازد تا همچنان مأمن و چراغ راه بشریت تشنه معنویت در عصر حاضر بماند.

این تمام آن چیزی است که هدف و آرمان بلند بانویِ کرامت از هجرت خود به این دیار مقدس بود؛ خاستگاهی که به برکت این بانوی مهاجره، زادگاه و کانون جوشش انقلاب اسلامی شد و این زنجیره مبارک را استمرار و سرعت بخشید. مسیری که امروز نیز باتکیه‌بر همان میراث عظیم، در جهت روشنگری، عدالت و مقاومت، استوار گام برمی‌دارد تا این قطب معنوی را به‌عنوان پیشران اصلی در مسیر زمینه‌سازی برای ظهور خورشید ولایت و استقرار حکومت عادلانه امام‌زمان (عج) محقق سازد.

حجت‌الاسلام محمدباقر مشکاتی، سندپژوه و مسئول تدوین و نشر مرکز اسناد آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س)