«فرزندآوری از نگاه امام رضا (ع)؛ قدرت جمعیت، آرامش خانواده»

روایات فراوانی بر این معنا تأکید کرده‌اند که کثرت فرزندان، نوعی پشتوانه برای جامعه مؤمنان است.

نظریه‌پردازان غربی نیز جمعیت را عامل مهمی در موازنه‌های سیاسی و فرهنگی می‌دانند. بسیاری از آنان افزایش جمعیت مسلمانان را تهدیدی برای منافع خود تلقی کرده و برای تضعیف اسلام از راه کاهش جمعیت مسلمانان، برنامه‌ریزی کرده‌اند. این نگاه، اهمیت توجه آگاهانه و دینی به موضوع ازدواج و فرزندآوری را دوچندان می‌کند. (۱)

نگاه فقه و اندیشه اسلامی به تکثیر نسل

مسئله تحدید نسل و مباحث مربوط به جمعیت، در منابع فقهی به‌کرات مطرح شده است. علامه حلی در کتاب «نکاح» عزل (پیشگیری از بارداری) را به این دلیل که موجب کاهش می‌شود و با تشویق پیامبر اکرم (ص) به تکثیر نسل منافات دارد، مکروه دانسته است. (۲)

محقق کرکی نیز اصل ازدواج را به دلیل آنکه سبب تکثیر نسل، بقای نوع انسان و تولد فرزند صالح می‌شود، مستحب شمرده است. (۳)

برخی از بزرگان مانند فیض کاشانی در «مفاتیح الشرایع» و بحرانی در «الحدائق» تصریح کرده‌اند که کثرت نسل یک هدف دینی است؛ تا آنجا که اگر ازدواج با نیت افزایش نسل مؤمنان انجام شود، خود عبادت خواهد بود. در کتاب «وسائل الشیعه» نیز بابی با عنوان «استحباب الاستیلاد و تکثیر الاولاد» گشوده شده و روایات متعددی در تشویق به فرزندآوری نقل شده است. (۴)

در میان اندیشمندان معاصر، علامه طباطبایی (ره) تکثیر نسل مسلمانان و آبادسازی زمین به دست جامعه‌ای مؤمن را از مهم‌ترین اهداف شریعت دانسته و تأکید کرده است که این امر می‌تواند پایه‌های شرک و فساد را از میان بردارد. (۵) آیت‌الله مکارم شیرازی نیز بر اساس روایات مشهور «تناکحوا تناسلوا فإنّی أباهی بکم الأمم یوم القیامة» افزایش جمعیت مسلمانان را از مقاصد روشن شارع مقدس می‌داند. (۶)

فرزندآوری در کلام امام رضا (ع)

امام علی بن موسی الرضا (ع) در امتداد همین نگرش، فرزندآوری را لازمه تداوم حیات انسان در جامعه معرفی نموده و می‌فرمایند: کسی که از خود فرزندی به جا نگذارد، گویا هرگز در میان مردم زندگی نکرده است؛ اما آن‌کس که فرزندی از خود به یادگار می‌گذارد، گویی نمرده و در میان مردم همچنان زنده است. در این بیان، فرزند نوعی استمرار وجودی و اجتماعی انسان است.

امام رضا (ع) فرزند را «هدیه‌ای الهی» معرفی می‌کند؛ نعمتی که خداوند به انسان عطا می‌کند و نگاه به او باید نگاه قدردان و مسئولانه باشد، نه صرفاً یک‌بار اقتصادی یا اجتماعی.

نکوهش تجرد و فضیلت ازدواج

سیره امام رضا (ع) در روایات، تجرد طولانی و بی‌دلیل را نکوهش و ازدواج را تشویق می‌کند. ایشان از قول امام باقر (ع) نقل می‌کنند که زنی نزد آن حضرت آمد و گفت: «برای رسیدن به فضل و کمال، تصمیم گرفته‌ام هرگز ازدواج نکنم.» امام باقر (ع) فرمود: «این کار را نکن. اگر خودداری از ازدواج فضیلت و کمالی داشت، فاطمه زهرا (س) از همه برای رسیدن به آن شایسته‌تر بود؛ درحالی‌که هیچ‌کس در فضیلت و کمال بر او پیشی ندارد.»

در روایت دیگری، مردی نزد امام باقر (ع) آمد. حضرت از او پرسید: «ازدواج کرده‌ای؟» گفت: «نه.» امام فرمود: دو رکعت نمازی که فرد متأهل می‌خواند، از عبادت مجردی که شب‌زنده‌دار و روز‌ها روزه‌دار است، برتر است. این بیان، نقش ازدواج در تکمیل شخصیت ایمانی و معنوی انسان را نشان می‌دهد.

امام رضا (ع) همچنین در بر «ازدواج به‌موقع» تأکید فرموده و تأخیر بی‌دلیل در ازدواج را نوعی آسیب به‌سلامت و آرامش روانی و اجتماعی جوانان می‌دانند. (۷)

تأمین معاش؛ عبادتی هم‌سنگ جهاد

در فرهنگ رضوی، ازدواج تنها پیوندی عاطفی نیست؛ بلکه مسئولیت خدمت و تأمین زندگی به همراه دارد. امام رضا (ع) می‌فرماید: «هر کس صبح کند درحالی‌که بدنش سالم، خاطرش آسوده و معاش روزانه‌اش فراهم باشد، چنان است که همه دنیا برای او برگزیده شده است.» در این نگاه، آرامش جسمی و روانی و حدی از تأمین اقتصادی، عناصر یک زندگی مطلوب به شمار می‌رود.

از همین رو تلاش برای تأمین معاش خانواده، ارزش و ثواب ویژه‌ای دارد. امام رضا (ع) کار و کوشش برای فراهم‌کردن هزینه زندگی اهل خانه را برتر از جهاد در راه خدا دانسته‌اند؛ یعنی بیرون رفتن برای کسب درآمد حلال و تأمین نیاز‌های خانواده، خود نوعی مجاهدت مقدس است.

توصیه‌های رضوی درباره مهریه و مراسم ازدواج

در باب شیوه ازدواج نیز روایات فراوانی از امام رضا (ع) نقل شده است. ایشان توصیه می‌کند مهریه از «مهرالسنه» - همان مقدار مهریه‌ای که پیامبر اکرم (ص) برای ازدواج خود قرارداد - فراتر نرود؛ زیرا سادگی و اعتدال در مهریه، به استحکام خانواده و سهولت ازدواج کمک می‌کند. (۸)

همچنین در روایات، به برگزاری مراسم ازدواج به‌عنوان یک سنت اسلامی و پذیرایی از مهمانان تأکید شده است. امام رضا (ع) می‌فرماید: سنت اسلام آن است که مراسم عقد و ازدواج در شب انجام گیرد؛ چراکه خداوند شب را مایه آرامش قرار داده و همسر نیز مایه آرامش است. این پیوند میان «شب» و «سَکینه» یادآور آن است که ازدواج، کانون آرامش روانی و معنوی انسان است نه میدان تشریفات پرهزینه و تکلّف‌های فرساینده. (۹)

فرزندآوری، عامل قدرت و انسجام امت اسلامی

برآیند این تعالیم آن است که از نگاه امام رضا (ع)، ازدواج و فرزندآوری، عامل قدرت و انسجام امت اسلامی؛ زمینه‌ساز عبادت و تقرب به خدا؛ مایه آرامش، رشد شخصیت و تکامل ایمان و در کنار تلاش برای تأمین معاش خانواده، بستری برای یک زندگی سالم، بانشاط و با ثمرات اخروی است.

بازخوانی این آموزه‌ها در زمانه‌ای که تجرد، تأخیر در ازدواج و ترس از فرزندآوری به گفتمان رایج بدل شده، می‌تواند مسیر تازه‌ای پیش روی خانواده‌ها و جوانان مسلمان بگشاید؛ مسیری که در آن جمعیت، قدرت، اخلاق و معنویت در کنار هم معنا می‌یابند.

پانوشت‌ها:

۱- کتاب خاطرات سیاسی و تاریخی مستر همفر، ص ۱۶۰،

۲- تذکره، چاپ قدیم ص ۵۷۶،

۳- جامع المقاصد ۱۲/۹،

۴-وسایل الشیعه، ج ۲۱ ص ۳۵۵،

۵- المیزان؛ ج ۴ ص ۱۸۹،

۶- کتاب النکاح ج ۵ ص ۶۱،

۷- امام رضا (ع) ,منتخب میزان‌الحکمه، ح ۲۷۸۵،

۸- بحارالانوار ۱۰۳/۳۵۰،

۹- تحف‌العقول/۵۲۳ و فروع کافی ۵/۳۶۶