منشور عقلانیت و معنویت در مکتب امام حسن عسکری (ع)

برای تبیین عمیق‌تر آموزه‌های آن حضرت و گره زدن آن با نیاز‌های امروز جامعه، پای سخنان پژوهشگر و کارشناس دینی، حجت‌الاسلام والمسلمین محمد مهدی ماندگاری نشسته‌ایم تا منشور علم نورانی و بندگی آگاهانه را بازخوانی کنیم. شما را به خواندن این گفت‌و‌گو دعوت می‌کنیم:

‏ استاد، ضمن تبریک این میلاد فرخنده به شما و همه دلدادگان اهل‌بیت (ع)، امروز که روز ولادت امام حسن عسکری (ع) است، چگونه می‌توانیم شادمانی و ارادت خود به این بزم ولادت را با پیام واقعی و سیره کارآمد آن حضرت در دنیای امروز پیوند بزنیم؟

میلاد با سعادت یازدهمین پیشوای شیعیان، حضرت امام حسن عسکری (ع)، روز عید و شادمانی دل‌های مؤمنان است. اما حقیقت ارادت و محبت به این خاندان پاک زمانی کامل می‌شود که در کنار شور ولادت، با شعور معرفتی همراه گردد. دوران کوتاه، اما پربرکت امامت امام عسکری (ع) با وجود سخت‌ترین فشار‌های سیاسی و حصر خانگی در سامرا، یک دوره طلایی در تاریخ معرفت اسلامی است. ایشان در همان محدودیت‌ها، نهضتی علمی پایه‌گذاری کردند و مسیر آینده امت را برای ورود به عصر غیبت هموار ساختند. مبارک‌ترین پیام ولادت آن حضرت برای امروز ما، روی آوردن به عقلانیت، بصیرت و تکیه بر علم و آگاهی است. امام عسکری (ع) به ما آموختند که حتی در سخت‌ترین شرایط نیز می‌توان با سلاح دانش الهی و تفکر، جامعه را زنده، آگاه و مقاوم نگه داشت.

فرمودید امام عسکری (ع) در دوران حصر بر بصیرت و تفکر تأکید داشتند؛ راهکار عملی آن حضرت برای فرارفتن از عبادت‌های سطحی و رسیدن به عمق معنوی در زندگی امروز چیست؟

امام حسن عسکری (ع) در دقیق‌ترین آموزه تربیتی خود، حقیقت بندگی را در اندیشه‌ورزی دانستند و در سخنی گوهربار فرمودند: «لَیْسَتِ الْعِبادَةُ کَثْرَةَ الصِّیامِ وَالصَّلاةِ، إِنَّما الْعِبادَةُ کَثْرَةُ التَّفَکُّرِ فی أَمْرِ اللهِ». این بیان حضرت دقیقاً پاسخ به نیاز جامعه آن روز و امروز ماست. گرچه نماز و روزه ستون‌های دین هستند، اما عبادت بدون تفکر مانند پوسته بدون مغز است. امام (ع) در واقع یادآور شدند که اعمال عبادی زمانی انسان را به کمال می‌رسانند که برخاسته از تعقل و شناختی عمیق از پروردگار باشند. در مکتب امام عسکری (ع)، بندگی یک سنت تقلیدی یا وظیفه خشک نیست، بلکه گفت‌وگویی عاشقانه، آگاهانه و تحول‌آفرین با معبود است.

‏این تأکید امام بر تفکر، چگونه مرز میان انفجار اطلاعات بی‌خاصیت در دنیای امروز را با علم نورانی مشخص می‌کند؟ ‏

امروز بشر در میان انبوهی از داده‌ها و اطلاعات سطحی غرق شده، اما همچنان دچار سردرگمی است؛ این همان علم ظلمانی یا آگاهی بدون جهت است که به تعبیر قرآن: «أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ»، انسان را به تدبر نمی‌رساند و فقط ذهن را شلوغ می‌کند. اما در مکتب امام عسکری (ع)، «علم نورانی» صرفاً ذخیره کردن اطلاعات نیست، بلکه بصیرتی درونی و کاربردی است که از دل تقوا و تفکر می‌روید. علم نورانی به انسان قدرت تحلیل، تشخیص حق از باطل و آرامش درونی می‌دهد. امام به ما آموختند که ارزش دانش به حجم دانسته نیست، بلکه به نوری است که در رفتار، تصمیم‌گیری‌ها و خدمت به خلق ایجاد می‌کند.

‏یک فرد در زندگی و شغل امروزی خود، با چه متر و معیاری می‌تواند ارزیابی کند که آیا دانشش «نورانی» است یا «ظلمانی»؟

‏در آموزه‌های اخلاقی امام حسن عسکری (ع)، علم نورانی چهار سنگ محک عینی دارد که هرکس می‌تواند رفتار خود را با آن بسنجد. اول، «تواضع درونی» است؛ یعنی هرچه دانشم بیشتر می‌شود، مغرور نشوم. دوم، «خشیت الهی» است، چنان‌که قرآن می‌فرماید: «إِنَّما یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»؛ یعنی آگاهی‌ام مرا در برابر مسئولیت‌هایم پاسخگوتر کند. سوم، «ادب و مهربانی با مردم» است؛ علم نورانی انسان را بداخلاق و متکبر نمی‌کند، بلکه گره‌گشای مردم می‌سازد؛ و چهارم، «مجاهدت و کارآمدی» است؛ یعنی دانش من به درد حل مشکلی از جامعه یا خانواده‌ام بخورد. اگر این چهار ویژگی باشد، علم ما نورانی است، وگرنه فقط سنگینی محفوظات است.

‏امام عسکری (ع) با مدیریت شبکه وکالت جامعه را هدایت می‌کردند؛ امروز نهاد‌های آموزشی و رسانه‌ها چگونه می‌توانند با الگوگیری از آن نهاد تربیتی، در ترویج علم نورانی نقش‌آفرینی کنند؟

امام حسن عسکری (ع) با شبکه وکالت نشان دادند که برای هدایت جامعه باید ساختار‌های ارتباطی را معرفت‌پایه کرد. امروز نیز مدارس، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و هیئت‌های مذهبی، دانشگاه‌های عمومی جامعه هستند. همان‌گونه که امام خمینی (ره) رسانه ملی را دانشگاه عمومی خواندند، این مراکز وظیفه دارند شور عیدانه و محبت اهل‌بیت (ع) را با شعور معارفی پیوند زنند. رسالت امروز رسانه و نظام آموزشی، ایجاد تلنگر‌های تربیتی و هدایت جامعه به سوی مسئولیت‌پذیری است. هنر آموزش و رسانه این است که علم را به انگیزه‌ای برای عمل صالح، رشد اخلاقی و خدمت به مردم تبدیل کند.

‏در جمع‌بندی این گفت‌و‌گو بفرمایید که چگونه پیوند محبت امام حسن عسکری (ع) و حضرت رضا (ع) می‌تواند چراغ راه سعادت امروز ما باشد؟

محبت اهل‌بیت (ع) بزرگ‌ترین سرمایه ماست، اما این محبت زمانی درخشش واقعی می‌یابد که به پیروی عملی از راه آنان منجر شود. در روز ولادت امام حسن عسکری (ع) و در آستان مهرورزی حضرت رضا (ع)، باید پیمان ببندیم که دانش و توان خود را در مسیر نورانیت، خادمی مردم و بندگی آگاهانه به کار گیریم. علم نورانی انسان را فروتن، مسئول و جامعه‌آفرین می‌سازد. اگر آموزه‌های امام عسکری (ع) را الگوی زیست فردی و اجتماعی خود قرار دهیم، هم دنیای ما آباد می‌شود و هم سعادت آخرت‌مان تضمین خواهد شد.