معارف رضوی ظرفیت ارائه الگوی نوین حقوق و کرامت انسانی را دارد

وی در گفت‌و‌گو با آستان نیوز، ادامه داد: بازخوانی و معرفی اندیشه و معارف حضرت رضا (ع) در جهان معاصر، نیازمند عبور از معرفی صرف تاریخی و توجه به ظرفیت‌های معرفتی، اجتماعی و تمدنی سیره رضوی است.

در این میان، عنوان «عالم آل محمد (ع)» می‌تواند نقطه عزیمت مهمی برای تبیین جایگاه علمی امام رضا (ع) و نسبت حکمت رضوی با مسائل انسان امروز باشد؛ به‌ویژه آنکه جهان معاصر با پرسش‌ها و چالش‌های متعددی در حوزه اخلاق، معنویت، حقوق و کرامت انسانی، خانواده، سیاست و حکمرانی مواجه است. ششمین کنگره جهانی حضرت رضا (ع) با رویکردی جهانی درصدد است این ظرفیت‌ها را در گفت‌و‌گو با مسائل روز به عرصه بین‌المللی عرضه کند.

دکتر سعیدرضا عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران و دبیر علمی ششمین کنگره جهانی حضرت رضا (ع)، در این گفت‌و‌گو که از نظرتان می‌گذرد، از ضرورت امتداد حکمت رضوی در جهان و شیوه‌های عینیت‌بخشی به‌عنوان «عالم آل محمد (ع)»، سخن گفته است.

باتوجه‌به عنوان «عالم آل محمد (ع)» برای امام رضا (ع)، کنگره جهانی حضرت رضا (ع) چگونه می‌تواند به عینیت‌بخشی و معرفی جهانی این وجه از شخصیت حضرت کمک کند؟

هدف کانونی کنگره جهانی حضرت رضا (ع)، امتداددادن علم، حکمت و دانش امام رضا (ع) در سطح جهان است. ما معتقدیم اگر این نگاه عالی و متعالی به جهان عرضه شود، ظرفیت اثرگذاری بالایی خواهد داشت.

حضرت رضا (ع) در زمان خود با یک نظام معنایی و یک منظومه معرفتی وارد عرصه شدند و با حکمت و دانش خود توانستند یک بنیان معرفتی عمیق برای تشیع در ایران ایجاد کنند. امروز نیز مسئله ما این است که بتوانیم همان جان‌مایه و معنای حکمت رضوی را متناسب با شرایط جهان معاصر امتداد دهیم.

این امتداد صرفاً به معنای بازگویی تاریخی سخنان امام نیست؛ بلکه باید بتوانیم معارف رضوی را به مسائل واقعی انسان امروز پیوند بزنیم و ظرفیت‌های این میراث معرفتی را برای پاسخگویی به چالش‌های معاصر فعال کنیم.

این نگاه چه ابعادی از معارف رضوی را شامل می‌شود؟

ما با یک منظومه جامع مواجه هستیم. در چارچوبی که برای کنگره ترسیم شده، سه قلمرو مهم موردتوجه قرار گرفته است؛ نخست، ابعاد معنوی، عرفانی و اخلاقی شخصیت و معارف امام رضا (ع)؛ دوم، نسبت این معارف با مسائل و چالش‌های روز جهان؛ و سوم، ابعاد سیاسی، اجتماعی و حکمرانی در اندیشه رضوی.

اگر بتوانیم این سه حوزه را در یک منظومه منسجم به جهان معرفی کنیم، در واقع حکمت رضوی را از یک موضوع صرفاً تاریخی به یک دانش زنده و مسئله‌محور تبدیل کرده‌ایم؛ دانشی که می‌تواند در گفت‌و‌گو با مسائل انسان معاصر قرار گیرد.

یکی از محور‌های ششمین کنگره جهانی حضرت رضا (ع)، حقوق و کرامت انسانی است. چه ظرفیتی در معارف رضوی برای پاسخگویی به این مسئله وجود دارد؟

حقوق و کرامت انسانی از مسائل بنیادین جهان معاصر است. امروز ادبیات حقوق بشر و دموکراسی در عرصه بین‌الملل با چالش‌های جدی مواجه است و در مواردی استفاده ابزاری از این مفاهیم موجب فاصله‌گرفتن آنها از مبانی اولیه و انسانی‌شان شده است.

در مقابل، در منظومه معارف امام رضا (ع) با یک نگاه عمیق به انسان، کرامت، حقوق و نسبت انسان با خداوند و جامعه مواجه هستیم. در بررسی منابع روایی، مجموعه قابل‌توجهی از روایات امام رضا (ع) درباره حقوق، کرامت و جایگاه انسان وجود دارد.

اگر این منظومه معرفتی به‌صورت علمی و دقیق استخراج و به زبان جهان امروز عرضه شود، می‌توانیم یک ظرفیت مهم برای گفت‌وگوی جهانی درباره حقوق و کرامت انسان ارائه کنیم. این همان نقطه‌ای است که حکمت رضوی می‌تواند با مسائل واقعی جهان معاصر وارد گفت‌و‌گو شود.

برای اینکه این معارف بتواند با مخاطب جهانی ارتباط برقرار کند، صرفاً انتشار کتاب و مقاله کافی است؟

قطعاً مسئله فقط انتشار متن نیست. ما امروز در یک جهان ارتباطی و فناورانه زندگی می‌کنیم و شیوه انتقال معنا تغییر کرده است؛ بنابراین، اگر بخواهیم «عالم آل محمد (ع)» را در مقیاس جهانی معرفی کنیم، باید بتوانیم معارف حضرت را در قالب‌های متنوع و متناسب با مخاطب امروز بازنمایی کنیم.

برای مثال، بخشی از فرمایشات امام رضا (ع) قابلیت تبدیل‌شدن به روایت‌های داستانی دارد؛ بخشی می‌تواند در قالب مستند بازنمایی شود و بخشی نیز با استفاده از فناوری‌های جدید مانند و واقعیت مجازی، واقعیت گسترده و ظرفیت‌های متاورس در اختیار مخاطبان جهانی قرار گیرد.

این یک مسئله مهم در حوزه ارتباطات است؛ اینکه چگونه یک معنای تمدنی را از متن به تجربه تبدیل کنیم. اگر مخاطب بتواند فضای تاریخی، گفت‌وگوها، مناظرات و موقعیت‌های معرفتی امام را با ابزار‌های جدید تجربه کند، امکان ارتباط او با حکمت رضوی افزایش پیدا می‌کند.

بنابراین، فناوری را باید بخشی از فرایند جهانی‌شدن معارف رضوی دانست؟

بله؛ فناوری یک ابزار است، اما مسئله اصلی «بازنمایی معنا» است. ما باید بتوانیم معارف امام رضا (ع) را در قالبی عرضه کنیم که برای انسان امروز قابل‌فهم، قابل تجربه و قابل گفت‌و‌گو باشد.

در واقع، اگر بخواهیم یک تمدن را معرفی کنیم، تنها با معرفی گزاره‌های آن تمدن این اتفاق رخ نمی‌دهد؛ بلکه باید نظام معنایی، ارزش‌ها، سبک زندگی، اخلاق و نگاه آن تمدن به انسان و جامعه را نیز به مخاطب منتقل کنیم.

در اینجا ظرفیت‌های فناوری‌های نوین بسیار مهم است؛ زیرا امکان بازسازی و بازنمایی موقعیت‌های تاریخی و مفاهیم معرفتی را فراهم می‌کنند.

با این نگاه، نسبت میان «عالم آل محمد (ع)» و تمدن‌سازی رضوی را چگونه می‌توان توضیح داد؟

وقتی از امام رضا (ع) به‌عنوان «عالم آل محمد (ع)» سخن می‌گوییم، در حقیقت از یک مرجع معرفتی تمدنی سخن می‌گوییم که علم، حکمت، اخلاق، معنویت و جامعه را در یک منظومه به هم پیوند می‌دهد. امر تمدنی، پدیده مطلوب و برگزیده است و سیره و سنت امام معصوم، ماهیتاً امر تمدنی است که همه زیبایی‌های برگزیده را دارد.

بنابراین، عینیت‌بخشی به این لقب صرفاً با تکرار آن محقق نمی‌شود؛ بلکه باید دانش و حکمت رضوی را در عرصه عمومی، دانشگاه، رسانه، هنر، فناوری و گفت‌وگوی بین‌المللی فعال کنیم.

ما نیازمند یک حرکت تمدنی برای معرفی این میراث هستیم؛ حرکتی که بتواند میان میراث معرفتی اهل‌بیت (ع) و مسائل انسان معاصر پیوند برقرار کند.

باتوجه‌به این رویکرد، مهم‌ترین مأموریت ششمین کنگره جهانی حضرت رضا (ع) چیست؟

مأموریت اصلی این است که معارف رضوی را از سطح یک میراث ارزشمند تاریخی به یک سرمایه معرفتی برای جهان امروز تبدیل کنیم. این کار نیازمند نگاه جهانی، رویکرد مسئله‌محور و استفاده از ظرفیت‌های علمی و فناوری است.

اگر بتوانیم حکمت رضوی را در نسبت با مسائل واقعی انسان امروز بازخوانی کنیم، از حقوق و کرامت انسانی گرفته تا اخلاق، معنویت، عدالت، سیاست و حکمرانی، آن‌گاه می‌توانیم نشان دهیم که چرا امام رضا (ع) را «عالم آل محمد (ع)» می‌نامیم و چگونه این عنوان می‌تواند در جهان معاصر نیز معنای عینی و قابل‌فهم، پیدا کند.