امام حسن عسکری (ع) جامعه شیعه را برای زیست در عصر غیبت آماده کردند

به گزارش آستان نیوز، حجت‌الاسلام دکتر علی جلائیان اکبرنیا، استادیار گروه علوم قرآنی و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در گفت‌وگویی با موضوع «معماری عصر گذار؛ تبارشناسی سیره امام حسن عسکری (ع) در نهادسازی و آمادگی برای عصر غیبت»، سیره امام یازدهم (ع) را از منظر راهبرد‌های آن حضرت برای آماده‌سازی جامعه شیعه در آستانه عصر غیبت، تشریح کرد.

عصر گذار و طراحی زیست نوین شیعه

این استاد دانشگاه با اشاره به شرایط خاص دوران امامت امام حسن عسکری (ع)، این دوره را «عصر گذار و طراحی زیست نوین شیعه» توصیف کرد و گفت: جامعه شیعه طی بیش از دو قرن به حضور عینی و دسترس‌پذیر امام معصوم (ع) عادت کرده بود و قطع این ارتباط می‌توانست پیامد‌های معرفتی و اجتماعی به دنبال داشته باشد.

به گفته وی، فعالیت‌های امام حسن عسکری (ع) صرفاً واکنشی به محدودیت‌ها و فشار‌های حکومت عباسی در سامرا نبود، بلکه بخشی از یک راهبرد برای آماده‌سازی جامعه شیعه به شمار می‌رفت. آن حضرت به‌تدریج شیعیان را از ارتباط مستقیم و چهره‌به‌چهره به سمت ارتباطی نهادمند و ساختارمند هدایت کردند تا جامعه برای دوره‌ای که دسترسی مستقیم به امام امکان‌پذیر نبود، آمادگی پیدا کند.

سه محور در آماده‌سازی جامعه شیعه

جلائیان اکبرنیا، نخستین محور این آمادگی را تثبیت معرفتی ولادت و حیات حضرت مهدی (عج) دانست و اظهار کرد: امام حسن عسکری (ع) با رعایت ملاحظات امنیتی، برخی شیعیان امین را به دیدار فرزند خود بردند تا مسئله ولادت و وجود حضرت حجت (عج) برای افراد مورداعتماد تثبیت شود.

وی افزود: محور دوم، تغییر شیوه ارتباط امام با شیعیان بود. در این دوره، مکاتبات و توقیعات نقش بیشتری در ارتباط میان امام و پیروان ایشان پیدا کرد و جامعه به دریافت پیام امام از مسیر متن و نشانه‌ها عادت کرد؛ الگویی که در دوران غیبت صغری اهمیت ویژه‌ای یافت.

این استاد دانشگاه، ارجاع جامعه به فقها و راویان مورداعتماد را سومین محور این روند دانست و ادامه داد: امام حسن عسکری (ع) با تبیین جایگاه فقیهان امین، زمینه استمرار مرجعیت علمی و دینی شیعه را در دوره نبود دسترسی مستقیم به امام فراهم کردند.

سازمان وکالت؛ زیرساخت ارتباطی جامعه شیعه

جلائیان اکبرنیا همچنین سازمان وکالت را از مهم‌ترین زیرساخت‌های تشکیلاتی جامعه شیعه عنوان کرد و گفت: اگرچه ریشه‌های این سازمان به دوره امام صادق (ع) و امام کاظم (ع) بازمی‌گردد؛ اما این شبکه در عصر امام حسن عسکری (ع) به بلوغ بیشتری رسید.

وی ادامه داد: سازمان وکالت باتوجه‌به پراکندگی شیعیان و محدودیت‌های شدید امام در سامرا، کارکرد‌های مختلفی از جمله مدیریت حقوق شرعی، حمایت مالی از جامعه شیعه، انتقال پرسش‌های فقهی و اعتقادی و دریافت پاسخ‌های امام در قالب توقیعات داشت.

این استاد دانشگاه، فراهم‌کردن بستر ارتباط در دوران غیبت صغری را از دیگر کارکرد‌های این شبکه دانست و افزود: عثمان بن سعید عمری که از وکلای مورداعتماد امام هادی (ع) و امام حسن عسکری (ع) بود، پس از شهادت امام یازدهم (ع) به‌عنوان نخستین نایب خاص امام عصر (عج) فعالیت کرد. از این منظر، جامعه شیعه پیش از آغاز غیبت، تجربه ارتباط با امام از مسیر یک شبکه مورداعتماد را به دست آورده بود.

انتظار؛ مسئولیتی فراتر از انفعال

جلائیان اکبرنیا در تبیین پیام سیره امام حسن عسکری (ع) برای شیعیان امروز، بر ضرورت پرهیز از انفعال، حفظ انسجام اجتماعی و دستیابی به بلوغ معرفتی و اخلاقی تأکید کرد و گفت: غیبت امام به معنای تعطیلی مسئولیت‌های جامعه ایمانی نیست، بلکه جامعه را به مسئولیت‌پذیری بیشتر فرامی‌خواند.

وی خاطرنشان کرد: شیعیان در عصر غیبت باید ضمن حفظ انسجام و همبستگی اجتماعی، در مسائل دینی به فهم روشمند و عالمان راستین مراجعه کنند تا از بدعت‌ها و ادعا‌های انحرافی مصون بمانند.

این استاد دانشگاه، ظهور انتظار در اخلاق و رفتار اجتماعی را نیز ضروری دانست و با اشاره به فرمایش امام حسن عسکری (ع) مبنی بر اینکه «کُونُوا لَنَا زَیْناً وَ لَا تَکُونُوا عَلَیْنَا شَیْناً»، گفت: منتظر واقعی کسی است که باصداقت، امانت‌داری، کارآمدی و خدمت به مردم، زینت مکتب اهل‌بیت (ع) باشد.