روایت کشف و تصحیح سه قصیده نایاب شیعی از ابوتمام طائی

کتاب «سه چکامه ولائی از ابوتمام طائی»، از آثار منتشرشده بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در مراسم معرفی و تجلیل از برگزیدگان هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی، برای این بنیاد افتخار آفرید. اثری پژوهشی که سه قصیده نایاب شیعی از ابوتمام حبیب بن اوس طائی را بر پایه ۱۱ نسخه خطی کهن تصحیح، شرح و ترجمه کرده است.

به همین مناسبت با دکتر حبیب راثی تهرانی، یکی از نویسندگان این کتاب، درباره انگیزه شکل‌گیری پژوهش، مسیر دستیابی به نسخه‌های خطی و اهمیت این سه قصیده در شناخت اندیشه و مذهب ابوتمام گفت‌و‌گو کرده‌ایم. مشروح گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانید:

انگیزه اصلی شما برای تحقیق درباره این سه قصیده ابوتمام چه بود؟

یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های من، واقعه غدیر و مسئله جانشینی حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) بود. غدیر افزون‌بر ابعاد کلامی، اعتقادی و تاریخی، بازتاب بسیار گسترده‌ای در ادبیات اسلامی داشته و شاعران، ادیبان و نویسندگان فراوانی در طول قرن‌ها درباره آن سخن گفته‌اند.

ادبیات منظوم و منثور همواره یکی از محمل‌های ماندگار ثبت وقایع تاریخی در تمدن اسلامی بوده است. نمونه‌های فراوانی از عصر جاهلی تا دوران معاصر این موضوع را نشان می‌دهد. به همین دلیل، ادبیات شیعی نیز به‌عنوان یکی از منابع مهم در بررسی و اثبات واقعه غدیر و مسئله خلافت امیرالمؤمنین علی (ع) موردتوجه محققان قرار گرفته و آثاری مانند «الغدیر»، «اعیان الشیعه» و «عبقات الانوار» از این ظرفیت بهره برده‌اند.

کتاب «سه چکامه ولائی از ابوتمام طائی» نیز در همین مسیر شکل گرفت؛ با این هدف که سه قصیده کم‌یاب و ارزشمند از یکی از بزرگ‌ترین شاعران شیعی قرن سوم هجری تصحیح، ترجمه و شرح و در اختیار پژوهشگران و اهل ادب قرار گیرد.

چرا ابوتمام برای شما اهمیت ویژه‌ای داشت؟

ابوتمام حبیب بن اوس طائی از بزرگ‌ترین شاعران عرب در عصر عباسی است و جایگاه او در تاریخ‌ادبیات عرب بسیار برجسته است. آوازه او در طول قرون و اعصار گسترش‌یافته و دیوان اشعارش در کنار کتاب «الحماسه» از آثار ارزشمند میراث ادبی جهان اسلام به شمار می‌آید.

همین جایگاه ممتاز سبب می‌شود سروده‌های شیعی او نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا کند. قصیده غدیریه ابوتمام از جمله آثاری است که پیش از این تنها به‌صورت بسیار مختصر و پراکنده در برخی منابع مورد اشاره قرار گرفته بود و همین مسئله، ضرورت بررسی دقیق‌تر آن را برای ما دوچندان کرد.

پس پژوهش شما تنها به قصیده غدیریه محدود نبود؟

خیر. در جریان مراجعه به منابع رجالی شیعه متوجه شدیم دو قصیده دیگر از ابوتمام نیز وجود داشته که در برخی کتاب‌های اخبار و رجال به آنها اشاره شده، اما در دیوان‌های موجود او درج نشده و تصحیح و شرح مستقلی نیز درباره آنها صورت نگرفته است.

همین خلأ ما را به جست‌وجوی گسترده‌تر در گنجینه‌های نسخ خطی کشاند تا بتوانیم رد این اشعار را در نسخه‌های کهن پیدا کنیم.

این جست‌و‌جو برای یافتن نسخه‌های خطی چگونه انجام شد؟

برای دستیابی به متن این قصاید، مجموعه‌ای از نسخه‌های خطی دیوان ابوتمام در کتابخانه‌ها و گنجینه‌های مختلف جهان بررسی شد. نسخه‌هایی از مصر، ایران، ترکیه، هلند و مراکش به دست آمد و مورد مقابله قرار گرفت.

قدیمی‌ترین نسخه‌ای که در این پژوهش مورداستفاده قرار گرفت، از روی نسخه‌ای متعلق به سال ۳۸۱ هجری قمری کتابت شده بود و خوشبختانه این قصاید را نیز دربرداشت. در نهایت، سه قصیده بر اساس ۱۱ نسخه خطی کهن تحقیق و تصحیح شد.

سه قصیده‌ای که در این کتاب تصحیح و شرح شده‌اند، چه آثاری هستند؟

این سه اثر شامل «رائیه غدیریه»، «میمیه امامیه» و قصیده‌ای در مدح بنی‌هاشم و ذم بنی‌امیه است.

دو قصیده نخست پیش‌ازاین نیز موردتوجه برخی نویسندگان آثار مهم شیعی از جمله «الغدیر»، «اعیان الشیعه» و شماری از منابع رجالی قرار گرفته بود، اما امتیاز این پژوهش، تصحیح، ترجمه و شرح هر سه قصیده بر اساس نسخه‌های خطی متعدد و کهن است.

در میان این سه اثر، ظاهراً قصیده سوم وضعیت متفاوتی دارد. اهمیت این قصیده در چیست؟

بله. قصیده‌ای که در مدح بنی‌هاشم و ذم بنی‌امیه سروده شده، در منابع ادبی و اسلامی موجود نبود. این قصیده برای نخستین‌بار از روی نسخه‌ای متعلق به سال ۵۵۰ هجری شناسایی شد و در این کتاب مورد تصحیح، ترجمه و شرح قرار گرفت.

ازاین‌جهت می‌توان گفت یکی از دستاورد‌های مهم پژوهش، بازیابی و معرفی همین قصیده است؛ اثری که پیش از این در دیوان‌های ابوتمام و منابع شناخته‌شده ادبی در دسترس نبود.

این قصاید چه اهمیتی در شناخت‌گرایش مذهبی ابوتمام دارند؟

یکی از مهم‌ترین شواهد درباره امامی‌بودن ابوتمام، همین قصیده غدیریه است. رجال‌شناس بزرگ شیعه، ابن‌غضائری، نخستین‌بار به این قصیده اشاره کرده در انجمن ادبی رضوی مطرح شد

شعر دفاع مقدس باید با مسائل انسان امروز نسبت تازه‌ای پیدا کند

نشست هفتگی انجمن ادبی رضوی با محور شعر دفاع مقدس در حرم مطهر رضوی برگزار شد و علی‌اصغر دلیلی صالح در این نشست، ظرفیت‌های این‌گونه ادبی برای بازخوانی مفاهیمی، چون ایثار، مقاومت، وطن و شهادت در نسبت با مسائل امروز را بررسی کرد.

به گزارش آستان نیوز، انجمن ادبی رضوی، غروب ششم مهرماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از اهالی شعر و ادب در حرم مطهر امام رضا (ع) برگزار شد. این نشست که به همت مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی به‌صورت هفتگی برگزار می‌شود، این هفته به شعر دفاع مقدس اختصاص داشت.

در بخش پایانی این نشست، علی‌اصغر دلیلی صالح با موضوع «شعر دفاع مقدس؛ از حافظه تاریخی تا مسئله امروز» به بررسی و تحلیل جایگاه این جریان شعری در ادبیات‌معاصر پرداخت.

وی در این بحث، شعر دفاع مقدس را نه صرفاً بازتاب یک واقعه تاریخی، بلکه ادبیاتی زنده و پویا دانست که همچنان ظرفیت سخن‌گفتن درباره مفاهیمی همچون ایثار، مقاومت، وطن، شهادت و انسان ایرانی را با زبان امروز دارد.

دلیلی صالح همچنین بر ضرورت عبور شعر دفاع مقدس از محدوده خاطره و روایت صرف تاریخی تأکید کرد و بازتعریف نسبت این شعر با دغدغه‌ها، پرسش‌ها و مسائل انسان معاصر را از ظرفیت‌های پیش‌روی آن برشمرد.

در این نشست همچنین جایگاه شعر دفاع مقدس در ادبیات‌معاصر و چگونگی حفظ حافظه حماسی و تاریخی جامعه در زبان شعر امروز مورد توجه قرار گرفت؛ موضوعی که با مسئله فاصله‌گرفتن از تکرار و کلیشه در بازآفرینی مفاهیم دفاع مقدس پیوند دارد.