در حریم نگاه امام رئوف (ع)؛ چرا باید در اعتماد‌هایمان تجدیدنظر کنیم؟

در گفت‌و‌گو با آیت‌الله سید ابوالفضل طباطبایی اشکذری، کارشناس دینی؛ با نگاهی به فرمایشات ثامن‌الحجج (ع)، به دنبال راهکاری برای کاهش این آسیب‌ها هستیم. همراه ما باشید:

‏چرا در زندگی فردی و اجتماعی، باوجود تلاش‌ها، همچنان متحمل خسارت می‌شویم و ریشه اصلی کجاست؟

در نگاه دینی و سیره امام رضا (ع)، هر آسیب اجتماعی که به جامعه یا فرد وارد می‌شود، پیش از آنکه به گردن عوامل بیرونی بیفتد، نیازمند ریشه‌یابی در نوع نگاه و انتخاب‌های خود ماست. حضرت علی بن موسی‌الرضا (ع) در کلامی نورانی که در کتاب تحف‌العقول، صفحه ۴۴۲ نقل شده، قانونی دقیق برای تشخیص منشأ خسارت‌ها بیان می‌فرمایند: «لَمْ یَخُنْکَ الْأَمِینُ، وَ لَکِنِ ائْتَمَنْتَ الْخَائِنَ»؛ یعنی امانت‌دار به تو خیانت نکرده است، بلکه تو خود، به خائن اعتماد کردی و او را در جایگاه امانت قراردادی. این جمله، یک قانون دقیق در زندگی است؛ اگر در شناخت و سنجش افراد دچار اشتباه شویم، هزینۀ آن فرصت‌های از دست رفته‌ای است که متوجه زندگی ما می‌شود.

آیا می‌توان این‌گونه برداشت کرد که مشکل اصلی در تشخیص‌های ماست و نباید مسئولیت فردی خود را نادیده بگیریم؟

دقیقاً همین‌طور است. معنای این فرمایش امام رضا (ع) روشن است؛ امانت‌دار در هر عرصه‌ای (اقتصادی، فرهنگی، سیاسی یا اجتماعی) اگر واقعاً امانت‌دار باشد، خیانت نمی‌کند. مشکل آنجاست که ما «خائن» را در لباس «امین» نشناختیم و او را در جایگاه مسئولیت قرار دادیم. بسیاری از آسیب‌ها ناشی از شتاب‌زدگی و عدم دقت در محک‌زدن صداقت و توانایی افراد است. کلام امام به ما یادآوری می‌کند که پیش از هر گلایه‌ای، باید در معیار‌ها و نحوه اعتماد خود بازنگری کنیم.

باتوجه‌به پیچیدگی‌های عصر حاضر، چگونه می‌توانیم قدرت تشخیص خود را ارتقا دهیم تا دچار خوش‌باوری نشویم؟

همان‌طور که در امور تخصصی و علمی به دنبال بالاترین دقت هستیم، در روابط و تصمیم‌های مهم زندگی نیز باید قدرت تشخیص خود را بالا ببریم. نباید تحت‌تأثیر ادعا‌های بی‌پایه و ظاهرسازی‌ها قرار بگیریم. در مواجهه با افراد در معاملات، همکاری‌ها و روابط گوناگون، لازم است با درایت و عقلانیت رفتار کنیم تا ظاهر موجه مانع از دیدن حقیقت نشود. عدم دقت در سنجش افراد، هزینه‌های سنگینی به همراه دارد.

آیا می‌توان گفت که این آموزه رضوی، ابزار اصلی برای رسیدن به بصیرت موردتأکید در جامعه است؟

بله دقیقاً همین است. بصیرت در حقیقت یعنی همین توانایی تفکیک؛ یعنی تشخیص فرد راست‌گو از متظاهر، و مسیر درست از بیراهه. جامعه نیازمند تبیین و آگاهی است تا سطح هوشیاری در تعاملات افزایش یابد.

وقتی معیار‌های درستی برای سنجش صداقت و امانت‌داری داشته باشیم، خطای ما در سپردن امور به دیگران به حداقل می‌رسد و از آسیب‌های فردی و اجتماعی پیشگیری می‌شود.

به‌عنوان جمع‌بندی، چگونه می‌توانیم این آموزه نورانی امام رضا (ع) را در زیست مؤمنانه و زندگی روزمره خود نهادینه کنیم؟

سیره حضرت ثامن‌الحجج (ع) به ما می‌آموزد که ایمان راستین همواره با عقلانیت و تدبیر همراه است. در مکتب امام رضا (ع) که ملقب به «عالم آل محمد (ص)» هستند، مؤمن انسانی اهل درایت و سنجش معرفی می‌شود؛ کسی که تسلیم ظاهرسازی‌ها و خوش‌باوری‌های بی‌اساس نمی‌شود.

قرآن کریم با صراحت امر می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا» (نساء، ۵۸)؛ در نگاه رضوی، دایره امانت بسیار گسترده است و از مال و کسب‌وکار گرفته تا شراکت، مشورت، پیوند‌های خانوادگی و راز‌های شخصی را در بر می‌گیرد.

کلام نورانی امام (ع) هشداری بیدارکننده است که پیش از سپردن این امانت‌های مهم به دیگران، ابتدا با محک تقوا، صدق و اهلیت، میزان شایستگی افراد را ارزیابی کنیم. حقیقت معرفت به امام رئوف (ع) در این است که خردورزی را ستون روابط و تصمیم‌هایمان قرار دهیم. اگر این نگاه رضوی را در تاروپود رفتار‌های روزمره جاری کنیم، نه‌تنها از حسرت‌ها و خسارت‌های ناشی از اعتماد نسنجیده در امان می‌مانیم، بلکه زیستی آرام، امن و مورد رضایت اهل‌بیت (ع) برای خود و اطرافیانمان، رقم خواهیم زد.