مجتمع‌های میان راهی امام رضا (ع) در خدمت تسهیل زیارت و ترویج فرهنگ نماز

آستان قدس رضوی با هدف تسهیل زیارت، فراهم کردن امکان اقامه نماز و ارتقای ایمنی تردد، از سال‌ها پیش احداث مجتمع‌های فرهنگی، رفاهی و نمازخانه‌های میان‌راهی امام رضا (ع) را در دستور کار قرار داده است. این رویکرد که بر «خدمت‌رسانی از مبدأ تا مبدأ» استوار است، زنجیره‌ای از مجتمع‌های میان‌راهی را در مسیر‌های اصلی کشور شکل داده است و تلاش دارد علاوه بر خدمات رفاهی، حال و هوای زیارت و فرهنگ رضوی را در نقاط مختلف مسیر زائران گسترش دهد. برای اطلاع از کم و کیف اقدامات آستان قدس رضوی در این خصوص، به سراغ سجاد صفرزاده، مدیر مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع) رفتیم تا جزئیات دقیقی از روند شکل‌گیری این مجتمع‌ها، وضعیت خدمات‌رسانی، برنامه‌های توسعه‌ای و نقش فرهنگی و اجتماعی آنها ارائه نماییم. در ادامه با ما همراه باشید.

از نمازخانه بین‌راهی تا شکل‌گیری زنجیره‌ای از خدمات

احداث مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع) از اواسط دهه ۷۰ در آستان قدس رضوی آغاز شد. در آن زمان، در بسیاری از مسیر‌های منتهی به مشهد، به‌ویژه در شرق کشور، امکانات مناسبی برای زائران وجود نداشت. مسیر‌های طولانی و عمدتاً کویری، کمبود نمازخانه، سرویس‌های بهداشتی، وضوخانه و واحد‌های خدماتی را به یک نیاز جدی تبدیل کرده بود.

آستان قدس رضوی با درک این نیاز، احداث مجتمع‌های فرهنگی و نمازخانه‌های امام رضا (ع) را در دستور کار قرار داد. نخستین مجتمع در سال ۱۳۷۷ در منطقه دیهوک شهرستان طبس به بهره‌برداری رسید و به این ترتیب، زنجیره خدمت‌رسانی آستان قدس رضوی در محور‌های منتهی به مشهد شکل گرفت.

با افزایش تعداد مجتمع‌ها و تنوع خدمات، استقبال زائران نیز بیشتر شد؛ به‌گونه‌ای که امروز بخشی از زائران، توقف در مجتمع‌های میان‌راهی را در برنامه سفر خود قرار می‌دهند.

بر اساس مطالعه سال گذشته مرکز افکارسنجی آستان قدس رضوی، حدود ۸۰ درصد از جامعه آماری، تجربه بیش از یک‌بار استفاده از خدمات مجتمع‌های میان‌راهی را داشتند. این موضوع نشان می‌دهد مجتمع‌ها توانسته‌اند جایگاه مشخصی در برنامه سفر بخشی از زائران پیدا کنند.

ساخت و تجهیز ۲۳ مجتمع با ۲۸۷ هزار مترمربع مساحت در ۸ استان کشور

در حال حاضر ۲۳ مجتمع میان‌راهی امام رضا (ع) در هشت استان کشور فعال است که به‌صورت شبانه‌روزی و بدون تعطیلی به زائران و مسافران خدمات ارائه می‌کنند و مدیریت و بهره‌برداری از آنها توسط مؤسسه موقوفه خدمات زائر رضوی از مجموعه‌های بنیاد کرامت رضوی انجام می‌شود. همه این مجتمع‌ها دارای پروانه بهره‌برداری از سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای کشور هستند و به صورت مستمر به زائران، مسافران و کاربران جاده‌ای خدمات ارائه می‌کنند.

بر اساس آمار سال ۱۴۰۵، مجموع عرصه این ۲۳ مجتمع حدود ۲۸۷ هزار مترمربع و مجموع زیربنای آنها بیش از ۳۰ هزار مترمربع است. در این مجموعه‌ها ۷۰۳ چشمه سرویس بهداشتی، ۱۱۰ واحد خدماتی، ۱۵ رستوران و ۱۹ واحد اقامتی پیش‌بینی و ایجاد شده است.

آخرین مجتمع بهره‌برداری‌شده نیز مجتمع میان‌راهی میرجاوه است که در سال ۱۴۰۰ با هدف خدمت‌رسانی به زائران پاکستانی به بهره‌برداری رسید. همچنین از ابتدای امسال ارائه خدمات در مجتمع گلوگاه، در مرز استان‌های مازندران و گلستان، آغاز شده است.

مهم‌ترین طرح‌های توسعه‌ای مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع)

در حال حاضر چهار مجتمع ابرکوه، سلسله‌الذهب، دیگ‌رستم و ریمدان در حال اجرا است که امیدواریم حداقل دو مورد از آنها تا دهه کرامت به بهره‌برداری برسد.

مجتمع ریمدان در استان سیستان و بلوچستان، با توجه به جایگاه این مرز در تردد زائران پاکستانی و مسافران شبه‌قاره هند، یکی از پروژه‌های مهم است. این مجتمع حدود ۱۸ هکتار عرصه و حدود ۱۶ هزار مترمربع زیربنای پیش‌بینی‌شده دارد.

مجتمع دیگ‌رستم نیز در محور دیهوک ـ راور در استان خراسان جنوبی، مجتمع ابرکوه در مسیر شیراز ـ یزد و مجتمع سلسله‌الذهب در محور پرتردد نیشابور ـ سبزوار در حال ساخت هستند.

همچنین مطالعات احداث مجتمع‌های جدید در خراسان شمالی، خراسان رضوی، سیستان و بلوچستان و استان ایلام در محدوده مهران آغاز شده و برخی از این طرح‌ها از مرحله مطالعاتی برای ورود به فاز اجرایی آماده شده‌اند.

بر اساس آمار پروژه‌های در حال ساخت در سال ۱۴۰۵، این پنج پروژه در مجموع بیش از ۴۲۷ هزار مترمربع عرصه و حدود ۳۳ هزار مترمربع زیربنا را شامل می‌شوند.

توسعه کیفیت خدمات در کنار گسترش کمی مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع)

در کنار توسعه کمی، نوسازی و ارتقای کیفیت مجتمع‌های موجود نیز در دستور کار قرار دارد. این رویکرد، بیانگر تغییر نگاه از «احداث ساختمان» به «توسعه یک شبکه خدمت‌رسان» است؛ شبکه‌ای که باید به صورت مستمر، متناسب با افزایش نیاز‌های زائران، شرایط محور‌های مواصلاتی و استاندارد‌های روز خدمات جاده‌ای، ارتقا پیدا کند.

در این راستا، مجتمع کاهک در ورودی خراسان رضوی از محور غربی جاده تهران، مجتمع دشت گلستان در ورودی خراسان بزرگ از سمت خراسان شمالی و مجتمع دیهوک به‌عنوان نخستین مجتمع میان‌راهی امام رضا (ع)، از جمله مجموعه‌هایی هستند که توسعه و بازسازی آنها در دستور کار قرار گرفته است.

از سوی دیگر، الگوی سفر مردم در سال‌های اخیر تغییر کرده است و خدمات مجتمع‌ها نیز باید متناسب با این نیاز‌ها به‌روز شود. یکی از مهم‌ترین درخواست‌های مطرح‌شده در نظرسنجی‌ها، ایجاد ظرفیت اقامتی بود که به آن ورود کرده‌ایم.

در حال حاضر برای ایجاد حدود ۷۰ واحد اقامتی در مجتمع‌های میان‌راهی برنامه‌ریزی شده است. سال گذشته ظرفیت اقامت در مجتمع اسلامیه فعال شد و مجتمع‌های مهنه و راور نیز در دست اجرا هستند. در طرح‌های توسعه و بازسازی برخی مجتمع‌ها نیز ایجاد ظرفیت اقامتی پیش‌بینی شده است.

نمازخانه؛ محور هویتی مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع)

محور هویتی مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع)، نمازخانه است. در طراحی و ساخت این مجموعه‌ها، نمازخانه در میانه مجتمع و با بهره‌گیری از معماری اسلامی پیش بینی شده و سیمای ظاهری مجتمع‌ها نیز از معماری حرم مطهر رضوی الهام گرفته است.

در فضای نمازخانه‌ها از فرش‌های متبرک حرم مطهر استفاده می‌شود و تلاش شده است عناصر و حال‌وهوای حرم امام رضا (ع) در فضای مجتمع‌ها برای زائران و مسافران تداعی شود.

بازخورد‌هایی که از زائران و مسافران دریافت می‌کنیم، نشان می‌دهد این فضا برای برخی افراد صرفاً یک محل توقف و اقامه نماز نیست؛ بلکه گاهی احساس نزدیکی به حرم مطهر را برای آنان ایجاد می‌کند.

مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع) علاوه بر زائران ایرانی، میزبان مسافران و زائرانی از کشور‌های مختلفی، چون پاکستان، افغانستان، عراق، ترکیه، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و دیگر کشور‌های اسلامی هستند؛ بنابراین این مجموعه‌ها در عمل یکی از نقاط تماس مستقیم آستان قدس رضوی با زائران در خارج از حرم مطهر رضوی به شمار می‌روند؛ لذا در کنار خدمات رفاهی، فعالیت‌های فرهنگی نیز در این مجتمع‌ها جریان دارد؛ اقامه نماز جماعت، پاسخگویی به مسائل شرعی، پخش اذان و صلوات خاصه و فضاسازی متناسب با مناسبت‌های ملی و مذهبی، بخشی از این فعالیت‌ها است.

از این منظر، هر مجتمع میان‌راهی را می‌توان حلقه‌ای از زنجیره زیارت دانست؛ حلقه‌ای که فاصله میان شهر زائر و حرم مطهر را کوتاه‌تر می‌کند و تلاش دارد آرامش، امنیت و خدمت را به بخشی جدایی‌ناپذیر از سفر زیارتی تبدیل کند.

در این راستا، با همکاری سازمان فرهنگی و سایر بخش‌های آستان قدس رضوی، در حال تدوین الزامات فرهنگی و اجتماعی مجتمع‌ها هستیم تا ظرفیت فرهنگی آنها بیش از گذشته فعال شود.

هدف این است که در کنار خدمات رفاهی، از ظرفیت مجتمع‌های میان‌راهی برای تعامل بیشتر با زائران و مسافران و ترویج فرهنگ و سیره رضوی استفاده شود. به همین دلیل، مجتمع‌ها را علاوه بر یک مجموعه خدماتی، یک دروازه فرهنگی برای ورود زائر به فضای زیارت می‌دانیم.

فعالیت‌های فرهنگی مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع)

در ایام ولادت امام رضا (ع) و دهه کرامت، در تعداد زیادی از مجتمع‌های میان‌راهی جشن‌های فرهنگی برگزار می‌شود. مخاطبان این برنامه‌ها، علاوه بر زائران و مسافران، مجاورانی هستند که امکان تشرف به حرم مطهر در آن زمان را نداشته‌اند.

در این برنامه‌ها خادمان حرم مطهر نیز حضور پیدا می‌کنند و مراسم با مشارکت مسئولان محلی برگزار می‌شود. با توجه به استمرار این برنامه‌ها، برخی از این جشن‌ها به مراسم‌های محوری در مناطق مختلف تبدیل شده‌اند.

همچنین در ایام پایانی ماه صفر، به‌ویژه در مجتمع‌های نزدیک به مشهد، خدمات اسکان و پذیرایی به زائران پیاده ارائه می‌شود و مردم مناطق مختلف نیز در این خدمت مشارکت می‌کنند.

نقش مجتمع‌های امام رضا (ع) در اقتصاد و اشتغال مناطق

یکی از کارکرد‌های مهم این مجتمع‌ها، ایجاد ظرفیت اشتغال در مناطق مختلف کشور است. تلاش می‌کنیم واحد‌های تجاری تأمین‌کننده نیاز‌های ضروری زائران و همچنین پیمانکاران و نیرو‌های فعال در بهره‌برداری از مجتمع‌ها، تا حد امکان از ظرفیت‌های بومی استفاده کنند.

بخش قابل توجهی از مجتمع‌های ما در مناطق کم‌برخوردار قرار دارند و فعالیت آنها می‌تواند زمینه اشتغال را در این مناطق فراهم کند.

در طرح‌های توسعه نیز توجه ویژه‌ای به عرضه محصولات بومی و محلی داریم تا مسافرانی که از مناطق مختلف کشور عبور می‌کنند، با بخشی از ظرفیت‌ها و تولیدات منطقه میزبان آشنا شوند.

علاوه بر این مجتمع‌های میان‌راهی در شرایط خاص و بحرانی نیز نقش‌آفرین هستند. در جریان جنگ تحمیلی دوم، مجتمع دامغان در مسیر تهران ـ مشهد نقش مؤثری در خدمت‌رسانی به مردمی داشت که به دلیل شرایط اضطراری از تهران و شهر‌های اطراف خارج می‌شدند. مجتمع‌های دامغان و کاهک در آن مقطع بخشی از نیاز‌های مسافرانی را که امکانات لازم را به همراه نداشتند، تأمین کردند.

در دوران کرونا نیز مجتمع‌های میان‌راهی با رعایت ضوابط و الزامات بهداشتی تعطیل نشدند و به ارائه خدمات به زائران و مسافران ادامه دادند.

خدمات شبانه‌روزی مجتمع‌های امام رضا (ع)

گستره جغرافیایی این مجتمع‌ها قابل توجه است؛ از خراسان‌های رضوی، جنوبی و شمالی گرفته تا سمنان، یزد، کرمان، گلستان و سیستان و بلوچستان. برخی از آنها در مسیر‌های پرتردد منتهی به مشهد قرار گرفته‌اند و برخی دیگر در محور‌هایی فعالیت می‌کنند که امکانات خدماتی در آنها محدودتر است.

مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع) صرفاً مجموعه‌هایی برای توقف کوتاه خودرو‌ها نیستند. نمازخانه، وضوخانه، سرویس‌های بهداشتی، فضای استراحت، پارکینگ، خدمات پذیرایی، فضای سبز و واحد‌های تجاری و خدماتی، مجموعه‌ای از نیاز‌های زائر و مسافر را در یک نقطه پاسخ می‌دهند.

ارائه خدمات در این مجتمع‌ها نیز محدود به ساعات اداری نیست؛ این مجموعه‌ها در طول شبانه‌روز میزبان مسافران هستند و در مناسبت‌های پرتردد سال، از جمله نوروز، دهه پایانی صفر و دهه کرامت، ظرفیت خدمت‌رسانی آنها افزایش می‌یابد. همچنین در برخی محور‌های پرتردد، ایستگاه‌های موقت پذیرایی با مشارکت مردم و خادمیاران رضوی برپا می‌شود.

از سوی دیگر، کارکرد این مجتمع‌ها در شرایط اضطراری جاده‌ای نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. در روز‌هایی که بارش برف و باران یا شرایط جوی نامناسب موجب انسداد برخی محور‌های کشور می‌شود، مجتمع‌های میان‌راهی می‌توانند به عنوان محل توقف و پناه مسافران تا زمان بازگشایی مسیر مورد استفاده قرار گیرند؛ ظرفیتی که به همین دلیل از سوی خدمت‌گیرندگان به «میقات‌الرضا» نیز تعبیر شده است.

کارکنان مجتمع‌های میان‌راهی نیز به دلیل ماهیت شبانه‌روزی این مجموعه‌ها، بدون وقفه در حال خدمت هستند و تلاش می‌کنند امکانات و خدمات مطلوبی در اختیار زائران و مسافران قرار گیرد.

تلاش ما این است که زائر وقتی در مسیر مشهد در یک مجتمع میان‌راهی توقف می‌کند، علاوه بر دریافت خدمات ضروری، بخشی از حال‌وهوای حرم مطهر رضوی را نیز تجربه کند؛ خدمتی که در نهایت باید به تسهیل زیارت و تقویت ارتباط زائر با فرهنگ و سیره رضوی منجر شود.

رویکرد «از مبدأ تا مبدأ» در واقع نگاهی است به زیارت به عنوان یک سفر کامل؛ سفری که با خروج زائر از خانه آغاز می‌شود، در مسیر ادامه پیدا می‌کند، به حرم مطهر رضوی می‌رسد و در بازگشت نیز همچنان نیازمند خدمت و تکریم است.

مجتمع‌های میان‌راهی امام رضا (ع) با همین نگاه شکل گرفته‌اند؛ تا در جاده‌های کشور، جایی برای نماز، استراحت، آرامش و تأمین نیاز‌های ضروری سفر فراهم باشد و زائر بتواند با آسودگی بیشتری مسیر خود را ادامه دهد.