از نیمکت مدرسه تا سکوی المپیاد جهان

شاید برای چند دقیقه، نام چهار نوجوان در میان انبوه خبر‌های سخت آن روزها، خبر دیگری از جنس امید شد؛ خبری درباره آینده، درباره دانش و درباره نسلی که قرار است سال‌های بعد، بخشی از آینده فناوری این کشور را بسازد.

وقتی قهرمانان از پشت صفحه بیرون می‌آیند

حالا چند هفته از آن روز گذشته است. مدرسه‌ها دوباره باز شده‌اند و کلاس‌ها آرام‌آرام به روال همیشگی برگشته‌اند. چهارشنبه صبح، نخستین مقصد چهار مدال‌آور المپیاد جهانی هوش مصنوعی، دبیرستان علوم و معارف اسلامی امام رضا (ع) بود؛ جایی که برنامه روز، پیش از آن‌که به سالن همایش و جمع دانش‌آموزان برسد، با یک نشست صمیمی، آغاز شد.

در این نشست، دکتر ابراهیمی، مدیر مدرسه، دکتر رضا تقی‌پور، رئیس فراکسیون هوش مصنوعی مجلس شورای اسلامی و دکتر محمدرضا بیگدلی، استاد دانشگاه شهید بهشتی، در کنار چهار مدال‌آور تیم ملی المپیاد جهانی هوش مصنوعی و امیرمحمد ایزدی، مسئول تیم المپیاد هوش مصنوعی کشور، درباره مسیر پرورش استعدادها، آینده هوش مصنوعی و نقش مدارس در شناسایی و هدایت این ظرفیت‌ها گفت‌و‌گو کردند.

صبحانه، فاصله کوتاهی میان این نشست و برنامه اصلی بود. چند دقیقه‌ای برای گپ‌وگفت و آشنایی بیشتر گذشت و بعد، سالن مدرسه میزبان جمعی از دانش‌آموزانی شد که آمده بودند مدال‌آوران یک رقابت جهانی را از نزدیک ببینند.

از سؤال‌های ساده تا مسیر‌های بزرگ

برای دانش‌آموزی که هنوز در ابتدای مسیر است، شاید دیدن کسی که همین امسال از پشت یک نیمکت مدرسه به یک رقابت جهانی رسیده، از هر توضیحی ملموس‌تر باشد. سؤال‌ها یکی‌یکی مطرح می‌شد؛ از اینکه چطور باید برای المپیاد شروع کرد و چه مهارت‌هایی در این مسیر لازم است. چهار مدال‌آور روبه‌روی آنها نشسته بودند تا از مسیری بگویند که خودشان را به این رقابت جهانی رسانده بود.

یکی از دانش‌آموزان درباره شروع این مسیر می‌پرسد و پاسخ‌ها، هر کدام بخشی از تجربه این چهار نوجوان را روایت می‌کند.

شایان رضازاده از علاقه‌ای می‌گوید که خیلی زود در زندگی‌اش شکل‌گرفته است: من از بچگی به کامپیوتر علاقه داشتم و همین علاقه کم‌کم من را به این سمت کشاند.

محمدرضا درویشی از تغییر مسیر علاقه‌اش می‌گوید؛ مسیری که از علوم‌تجربی شروع شد و به ریاضی رسید: اول به رشته تجربی علاقه داشتم، اما در مدرسه کم‌کم متوجه شدم ریاضی برایم جذاب‌تر است و مسیرم را تغییر دادم.

محمدامین نظم‌فر وقتی یکی از دانش‌آموزان درباره دیر شروع‌کردن المپیاد می‌پرسد، تأکید می‌کند: اگر پایه دهم یا یازدهم باشید هم هنوز می‌توانید شروع کنید. دیر شروع‌کردن به این معنا نیست که دیگر فرصتی ندارید؛ برنامه‌ریزی مهم‌تر است.

مانی منجی‌پور هم درباره نشانه‌هایی که می‌تواند یک دانش‌آموز را به سمت هوش مصنوعی هدایت کند، می‌گوید: اگر کسی به کامپیوتر علاقه داشته باشد و در ریاضی هم پایه خوبی داشته باشد، می‌تواند این مسیر را، جدی‌تر دنبال کند.

امیرمحمد ایزدی، مسئول تیم المپیاد هوش مصنوعی ایران، در پاسخ به سؤال دیگری درباره ویژگی‌های لازم برای موفقیت در این مسیر، از ریاضیات، به‌ویژه ریاضیات گسسته، خلاقیت، صبوری و توانایی طراحی مسیر حل مسئله می‌گوید: مهم است که روی یک مسئله بمانید و از چند زاویه نگاهش کنید. نباید خیلی زود دنبال جواب آماده بروید.

فراتر از یک مدال

صحبت‌ها که جلو رفت، سؤال‌ها هم از نقطه شروع مسیر فراتر رفت. پای تمرین، حل مسئله، انگیزه و حتی تجربه کسانی به میان آمد که مدال نگرفته‌اند، اما چیز‌هایی از مسیر المپیاد با خود به ادامه زندگی برده‌اند.

درویشی در همین باره، گفت: خیلی از کسانی را دیده‌ام که مدال نگرفتند، اما روحیه حل مسئله و خلاقیتی که در المپیاد به دست آورده بودند، بعد‌ها در مسیر تحصیلشان، به کمکشان آمد.

اثر اصلی این دیدار را نه در سخنان رسمی، بلکه در چهره دانش‌آموزانی می‌توان دید که حالا دیگر به مدال‌ها فقط به چشم یک اتفاق دور نگاه نمی‌کنند. چهار نوجوانی که روبه‌روی آنها نشسته‌اند، اگرچه امروز مدال‌آوران یک رقابت جهانی‌اند، اما مسیرشان از همین سال‌های مدرسه، از علاقه، تمرین، شکست‌خوردن و دوباره ادامه‌دادن گذشته است و حالا دانش‌آموزان مدرسه امام رضا (ع) یک تصویر واقعی‌تر از مسیر پیش رو دارند: مدال جهانی دور از دسترس نیست، اما رسیدن به آن، تلاش جهانی می‌خواهد.

شاید چند سال بعد، وقتی نام مدال‌آوران دوره‌های بعدی المپیاد جهانی هوش مصنوعی اعلام شود، میان آنها نام یکی از همین دانش‌آموزانی باشد که امروز در سالن نشسته بود؛ کسی که امروز سؤال می‌پرسید و شاید فردا، خودش روبه‌روی دانش‌آموزان دیگری از مسیری بگوید که از همین‌جا شروع شده است.

وقتی دانش، به کار می‌آید

ساعتی بعد، برنامه از فضای مدرسه فاصله گرفت. چهار مدال‌آور این بار راهی دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) شدند؛ جایی که قرار بود آنچه تا اینجا درباره مسیر المپیاد و تجربه رقابت گفته بودند، در مواجهه با پروژه‌هایی واقعی‌تر، دنبال شود.

اگر صبح، سؤال‌ها بیشتر درباره چطور رسیدن بود، در دانشگاه پای سؤال دیگری به میان آمد: دانشی که برای رسیدن به این نقطه به دست آورده‌اند، بیرون از فضای رقابت کجا و چگونه، به کار می‌آید؟

کتابخانه دانشگاه یکی از نخستین ایستگاه‌ها بود و پس از آن، بازدید از مراکز علمی ادامه پیدا کرد.

هوش مصنوعی در میدان عمل

در آزمایشگاه داده‌های بزرگ، دکتر عادل قاضی‌خانی و تیمش بخشی از پروژه‌های کاربردی را معرفی کردند. یکی از پروژه‌ها، به موضوعی به ظاهر ساده، اما مهم در کشاورزی مربوط است: تشخیص کیفیت بذر!

در همکاری با مؤسسه تحقیقات بذر و نهال آستان قدس رضوی، تصویری از بذر و ویژگی‌های آن در اختیار سامانه قرار می‌گیرد تا قابلیت جوانه‌زنی پیش‌بینی شود. آزمایش معمول جوانه‌زنی ممکن است حدود دو هفته زمان ببرد، اما این پروژه تلاش می‌کند این قابلیت را در مدت کوتاه‌تری پیش‌بینی کند.

اینجا دیگر موضوع یک سؤال المپیادی بر روی یک برگه نیست. کاشت یک بذر است، یک فرآیند و زمانی که می‌توان با کمک فناوری کوتاهش کرد.

چند قدم بعد، پای یک کاربرد دیگر به میان می‌آید. در مرکز تحقیقات بلاکچین، دکتر موحدیان پروژه «ساتا» را معرفی کرد؛ سامانه‌ای که با استفاده از بلاکچین، اطلاعات تخصیص زمین را ثبت و قابل‌ردیابی می‌کند تا تغییرات بعدی در داده‌ها، قابل‌شناسایی باشد.

برای شایان رضازاده، همین مواجهه با چنین پروژه‌هایی، بخش متفاوت برنامه بود. او بعد از بازدید گفت: اینها پروژه‌های واقعی بودند که با مسائل صنعت و کشور ارتباط داشتند... برای من، از بین جلساتی که بعد از گرفتن مدال داشتم، این جلسات خیلی مفیدتر بودند؛ چون جنس مسائل واقعی کشور را لمس کردم و برایم جالب بود که افرادی از این دانشگاه توانسته‌اند روی این مسائل کار کنند و آنها را حل کنند.

محمدامین نظم‌فر در پایان بازدید از ظرفیت‌های دانشگاه، درباره ادامه مسیر علمی گفت: هرچقدر هم که آدم تلاش بکند ممکن است کافی نباشد؛ چون هیچ‌وقت به انتهای علم نمی‌رسیم. علم تمام‌شدنی نیست، فقط می‌توانیم در آن پیشرفت کنیم.

از تجربه المپیاد تا ایده‌های دانشگاه

در ادامه، دیدار با مسئولان دانشگاه نیز فرصتی برای گفت‌و‌گو درباره همین مسیر بود. دکتر ابراهیم دانشی‌فر، رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، با اشاره به سرعت تحولات هوش مصنوعی بر اهمیت شناخت اصول بنیادی این حوزه تأکید کرد و گفت: انسان برای پرواز، بال پرنده را کپی نکرد؛ بلکه اصول آیرودینامیک را کشف کرد. در هوش مصنوعی هم باید به دنبال اصول جدید، باشیم.

دکتر مجتبی دلیری، سرپرست معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه، نیز بر ارتباط میان ظرفیت‌های علمی و نیاز‌های واقعی کشور تأکید کرد؛ مسئله‌هایی که لزوماً پیچیده‌ترین مسائل نیستند، اما به دلیل گستردگی اثرشان می‌توانند اهمیت زیادی، داشته باشند.

او در ادامه، از مدال‌آوران دعوت کرد در صورت تمایل، به‌عنوان اعضای افتخاری هیئت مدیره گروه‌های تحقیقاتی دانشگاه در جلسات این گروه‌ها حضور داشته باشند و در اجرای پروژه‌های پژوهشی مشارکت کنند تا این ارتباط علمی در ادامه نیز، حفظ شود.

پایان یک رقابت، آغاز یک مسیر

ناهار و اهدای هدایا، پایان رسمی حضور چهار مدال‌آور در دانشگاه بود؛ اما آنها دانشگاه را فقط با چند تصویر از یک روز متفاوت ترک نکردند. حالا نمونه‌هایی پیش چشمشان بود از اینکه دانش و مهارتی که در فضای رقابت آموخته‌اند، می‌تواند در مسیر‌های دیگری هم به کار بیاید؛ از کشاورزی و داده تا فناوری و پژوهش.

سکوی جهانی حالا پشت سر آنهاست؛ پیش رویشان مسیری قرار دارد که در آن، دیگر مدال مقصد نیست، بلکه دانشی است که باید جایی به کار بیاید.

پس از پایان برنامه‌های دانشگاه، چهار مدال‌آور راهی حرم مطهر رضوی شدند تا این روز متفاوت را با زیارت امام رضا (ع) به پایان برسانند؛ روزی که از مدرسه و پرسش‌های دانش‌آموزان آغاز شد، در دانشگاه به تجربه‌های علمی و گفت‌و‌گو درباره آینده هوش مصنوعی رسید و در پایان، در جوار بارگاه رضوی به پایان رسید.