تفسیر تنزیلی قرآن راهی برای تعمیق پژوهش‌های فقهی و پاسخ‌گویی به مسائل جدید

به گزارش آستان‌نیوز، حجت‌الاسلام والمسلمین بهجت‌پور، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و مؤلف تفسیر تنزیلی قرآن کریم، در نشست علمی بازمهندسی فرآیند‌های اجتهاد و پژوهش در پرتو تفسیر تنزیلی قرآن کریم که در مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد (ص) برگزار شد، بر ضرورت توجه به ترتیب نزول قرآن در بازنگری روش‌های اجتهاد، استنباط احکام و پژوهش‌های قرآنی، تأکید کرد.

وی با اشاره به ظرفیت مطالعات لغوی قرآن بر اساس سیر نزول آیات، اظهار کرد: بررسی واژگان قرآن با توجه به ترتیب نزول می‌تواند ظرافت‌های معنایی تازه‌ای را آشکار کند و زمینه‌ساز تحولات مهمی در مطالعات قرآنی و حوزوی شود.

ضرورت بازنگری در روش بهره‌گیری از قرآن

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر جایگاه قرآن در فرآیند اجتهاد بیان کرد: اجتهاد با هدف کشف مراد الهی و استنباط تکالیف شرعی انجام می‌شود؛ با این حال، در بخشی از مطالعات فقهی، مراجعه مستقیم به قرآن کمتر مورد توجه، قرار می‌گیرد.

بهجت‌پور افزود: چگونگی ارتباط با قرآن و دستیابی به برداشت‌های دقیق‌تر از این متن، به روش‌پردازی، تدوین قواعد و صورت‌بندی علمی نیاز دارد. هر اندازه ارتباط پژوهشگر با قرآن عمیق‌تر و پرسش‌های او دقیق‌تر باشد، امکان دستیابی به برداشت‌های بیشتری از متن، فراهم می‌شود.

وی با بیان اینکه قرآن صرفاً برای پاسخ‌گویی به مسائل گذشته نیست، تصریح کرد: توسعه ظرفیت‌های اجتهاد و مواجهه با مسائل جدید فقهی، مستلزم تقویت توانایی فهم قرآن و تدوین چارچوب‌های روشمند، برای بهره‌گیری از این کتاب الهی است.

ترتیب نزول و بازنگری در برداشت‌های تفسیری

این پژوهشگر قرآنی با اشاره به ضرورت بررسی استنباط‌های فقهی بر اساس سیر نزول قرآن اظهار کرد: قرآن طی حدود ۲۳ سال بر پیامبر اکرم (ص) نازل شده است و مطالعه آن بدون توجه به تدریجی بودن نزول و شرایط تاریخی و اجتماعی هر مرحله، ممکن است به نادیده گرفتن برخی زمینه‌های مؤثر در فهم آیات بینجامد.

وی ادامه داد: توجه به ترتیب نزول می‌تواند به اصلاح برخی برداشت‌های پیشین و آشکار شدن ظرافت‌هایی منجر شود که در فهم دقیق‌تر احکام شرعی مؤثر هستند.

بهجت‌پور با اشاره به روش تفسیر قرآن به قرآن و بهره‌گیری از ارتباط میان آیات در تفسیر المیزان علامه طباطبایی، خاطرنشان کرد: در کنار بررسی مجموعه آیات مرتبط با یک موضوع، باید زمان نزول و شرایط شکل‌گیری آنها نیز مورد توجه قرار گیرد تا مراحل تبیین مفاهیم و آموزه‌های قرآنی دقیق‌تر روشن شود.

وی شناخت شرایط تاریخی و اجتماعی دوران رسالت پیامبر اکرم (ص) را نیز در فهم مفاهیم و واژگان قرآنی مؤثر دانست و افزود: توجه به تحولات جامعه اسلامی و نحوه استناد معصومان (ع) به آیات می‌تواند به درک بهتر ارتباط میان مفاهیم و پرهیز از برداشت‌های نادقیق، کمک کند.

پیوند استنباط احکام با تربیت دینی جامعه

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر تفاوت میان کشف احکام شرعی و فرآیند تربیت دینی جامعه اظهار کرد: انتقال احکام و اطلاعات دینی به مردم، تمام فرآیند تربیت دینی را تشکیل نمی‌دهد؛ بلکه شکل‌گیری باورها، رفتار‌ها و تعهدات دینی نیز باید مورد توجه، قرار گیرد.

وی افزود: افزایش دانش عبادی افراد لزوماً به نهادینه شدن رفتار‌های دینی منجر نمی‌شود و تحقق این هدف به فرآیند تربیتی متناسب با شرایط و ظرفیت‌های جامعه نیاز دارد. بررسی سیر نزول قرآن نیز نشان می‌دهد که جامعه اسلامی در دوران رسالت پیامبر اکرم (ص) مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته و ظرفیت‌های اعتقادی، اخلاقی و عبادی آن، به‌تدریج شکل گرفته است.

بهجت‌پور با اشاره به آیات مربوط به پوشش اسلامی در سوره‌های نور و احزاب، تصریح کرد: در بررسی آموزه‌های فقهی و اجتماعی قرآن، باید میان دلالت آیات بر احکام شرعی و زمینه‌های تاریخی و اجتماعی طرح آنها تمایز قائل شد. توجه به این موضوع، امکان بررسی دقیق‌تر ارتباط میان احکام، آموزه‌های اخلاقی و فرآیند تربیت دینی جامعه را فراهم می‌کند.

وی در پایان، تفسیر تنزیلی را رویکردی مؤثر در بازنگری روش‌های پژوهش و استنباط دانست و تأکید کرد: توجه روشمند به ترتیب نزول قرآن، شرایط تاریخی و اجتماعی شکل‌گیری آیات و مراحل تحول جامعه اسلامی می‌تواندزمینه فهم دقیق‌تر مراد الهی، تعمیق مطالعات قرآنی و فقهی و توسعه ظرفیت‌های اجتهاد برای پاسخ‌گویی به مسائل جدید را، فراهم کند.