سقاخانه در حرم مطهر امام رضوی از گذشتههای دور نقشی مهم در تأمین آب آشامیدنی زائران داشته و همواره بهعنوان نمادی از خدمت، کرامت و سیرابکردن دلهای مشتاق شناخته شده است. شاخصترین سقاخانه حرم مطهر، سقاخانه اسماعیل طلایی است که در مرکز صحن انقلاب اسلامی قرار دارد و از قدیمیترین و شناختهشدهترین عناصر این صحن به شمار میرود.
سنگاب این سقاخانه از سنگ مرمر یکپارچه ساخته شده و گنجایشی برابر با سه کر آب، معادل حدود ۱۱۳۰ لیتر دارد. این سنگاب به دستور نادرشاه افشار از هرات به مشهد منتقل شد. در روزگاری که هنوز آب لولهکشی وجود نداشت، آب مورد نیاز سقاخانه با آیینهایی خاص از قناتهای اطراف مشهد به حرم آورده و در این سنگاب ذخیره میشد تا زائران از آن بهرهمند شوند. در دوره فتحعلیشاه قاجار، فردی به نام اسماعیل، بنایی هشتضلعی بر فراز این سنگاب احداث کرد و سقف آن با خشتهای طلا تزیین شد؛ از همین رو این بنا به «سقاخانه اسماعیل طلایی» یا «سقاخانه نادری» شهرت یافت.
علاوه بر سقاخانه صحن انقلاب، دو سقاخانه شاخص دیگر نیز در حرم مطهر رضوی وجود دارد. سقاخانه صحن قدس با الگوبرداری از بنای قبهالصخره بیتالمقدس ساخته شده و مساحت آن حدود یکهشتم قبهالصخره است؛ بخش گنبدی این سقاخانه با طلا و سایر قسمتهای بیرونی با کاشی معرق تزیین شده است. سومین سقاخانه حرم مطهر نیز در صحن جمهوری اسلامی قرار دارد که با گنبد فیروزهایرنگ خود جلوهای خاص به این صحن بخشیده است.
جایگاه معنوی و هنری سقاخانه صحن انقلاب تا آنجاست که پس از بررسی نمادها و عناصر معماری صحنهای مختلف حرم مطهر، این سقاخانه بهعنوان یکی از برترین نشانههای تصویری بارگاه رضوی از منظر معنوی، هنری، هندسی و معماری انتخاب شد و الهامبخش تندیس سومین دوره جشنواره گردید. بر همین اساس، با همت مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی و توسط کارگاه هنری مجموعه پنجره فولاد، تندیس «سقاخانه» طراحی و ساخته شد.
در صفحه برچسب «سقاخانه» در پایگاه آستاننیوز رویدادهای مرتبط با این مکان از حرم مطهر رضوی گردآوری شده است.
