جابه‌جایی گلدسته جمهوری، نشانگر توانمندی مهندسان ایرانی است

به گزارش آستان نیوز، جعفر فرزانه؛ رئیس اداره سازه و سلامت ابنیه حرم مطهر رضوی است که وی طراحی و ساخت رواق حضرت امیرالمومنین (ع) را برعهده داشته و این پروژه با جابجایی گلدسته صحن جمهوری اسلامی حرم مطهر رضوی همزمان بوده است از همین رو به لحاظ فنی و عمرانی، این پروژه نیاز به ریزبینی و ملاحظات دقیقی داشت که همین موضوع کار را سخت‌تر می‌کرد، اما وی به دلیل سابقه ۱۶ ساله‌ای که در این حریم و حرفه کسب کرده؛ توانست به خوبی از پس آن برآید که در ادامه، در خصوص جزئیات این پروژه سنگین با وی گفت‌و‌گو می‌کنیم.

در سازمان عمران چه نقش و مسئولیتی داشتید؟

من ۱۶ سال پیش وارد حرم مطهر شدم، کار اصلی من در آن زمان مستندسازی بنا‌های حرم مطهر بود. خودم فکرش را نمی‌کردم که با تحصیلات آکادمیکی که در مقطع کارشناسی ارشد سازه از دانشگاه داشتم، به محل کار در حرم مطهر رضوی بیایم و کارم را با مستندسازی ابنیه آغاز کنم. این موضوع برای من جالب بود؛ سعی کردم نگرش خود را به موضوع مستندسازی از حالت ساده و کلیشه‌ای به حالت فنی تغییر دهم. اولین اقدام من در این زمینه مربوط به مستندسازی صحن جمهوری بود. در ادامه، بنا‌های زیادی را در دوره‌های تاریخی مختلف و همچنین در عصر حاضر که در حرم مطهر احداث شده بودند، مورد بررسی قرار دادم و سعی کردم مستندات مناسبی تهیه کنم که ان‌شاءالله مورد قبول حضرت رضا (علیه‌السلام) باشد.

به طور مشخص، وظیفه اصلی شما در حوزه توسعه رواق‌ها چیست و چه کاری باید انجام دهید؟

ما برای شناسایی یک پدیده و تصمیم‌گیری درباره آن، نیاز به شناخت دقیق و کافی از اسناد داریم. گاهی به دلیل قدمت یک پدیده، اسناد کافی وجود ندارد و ما باید آنها را کشف کنیم و بسازیم. به عنوان مثال، در خصوص بنا‌هایی که بیش از ۵۰، ۶۰ و حتی ۴۰۰ سال عمر دارند و هیچ سند فنی و مهندسی برای آنها وجود ندارد، جامعه مهندسی باید تصمیم‌گیری کند، بنابراین وظیفه ما این است که آن اسناد را بسازیم. این اسناد شامل هندسه بنا، عارضه‌های موجود در بنا و تغییرات احتمالی آن است. ما سعی می‌کنیم با دقت آنها را مشاهده کرده و به رشته تحریر درآوریم تا در اختیار مهندسینی که قرار است در خصوص مقاوم‌سازی بنا تصمیم‌گیری کنند، قرار گیرد؛ بنابراین تهیه دفترچه شناسنامه فنی بنا جزو وظایف اصلی یک مستندساز است.

این مسئولیت برای شما بعد از آنکه تعریف شد و در حرم مشغول شدید چه معنایی داشت؟ سعی کردید آن را چگونه پیش ببرید؟

وقتی به تاریخچه بنا‌ها نگاه می‌کنیم، مثلاً وقتی می‌خواهیم مستند یک بنای تاریخی مانند گوهرشاد را تهیه کنیم، داستان‌های تاریخی مربوط به سازندگان آن بنا‌ها را مطالعه می‌کنیم. این داستان‌ها نشان‌دهنده اصول اخلاقی و مدیریتی هستند که در زمان ساخت بنا‌ها رعایت شده‌اند. این موارد ممکن است در هیچ جای دنیا دیده نشود و می‌تواند منبع الهام خوبی برای ما باشد. یادم می‌آید که در ابتدای کار ما، سه گروه مختلف برای تهیه مستندسازی حرم مطهر رضوی گزارش تهیه کردند. بعد از گذشت حدود دو هفته، زمانی که برای ارائه کار‌ها آماده شدیم، دیدگاه‌های متفاوتی وجود داشت. من به شدت نگران بودم که مبادا چیزی که ارائه می‌دهم کم و کاستی داشته باشد. خوشبختانه تیمی که مستندات را دریافت می‌کرد، گزارشی که من ارائه داده بودم را بسیار کامل تلقی کرد و این گزارش به الگویی برای مستندسازی حرم مطهر تبدیل شد. سعی کردم دیدگاه خود را به ریزترین جزئیات، از جمله تَرَک‌ها، شکل‌ها و عارضه‌هایی که در فضا وجود داشت، معطوف کنم.

حتی تفاوت تکنیک‌های اجرایی را در یک فضایی که ممکن است کسی قدم بزند و ببیند، شناسایی کردم. برای مثال، نوع چیدمان آجر‌ها در یک مکان با جای دیگر متفاوت است و نباید به سادگی از کنارش عبور کرد. این دیدگاه به من کمک کرد تا کارم را به عنوان یک کار تخصصی و تحلیل‌محور انجام دهم و سعی کردم همان نگاه تحلیلی را به مستندسازی منتقل کنم و به یافته‌های عینی هم نگاهی تحلیلی داشته باشم.

به ایده توسعه رواق‌ها و طرح زیارت در بام و احداث رواق امیرالمومنین (ع) چگونه رسیدید و آن را اجرا کردید؟

در خصوص موضوعات مربوط به توسعه فضای سرپوشیده برای زائرین، آمار حضور زائرین در حرم مطهر نشان‌دهنده سیر صعودی است. بنابراین، توسعه در حرم مطهر هرگز نمی‌تواند به انتهای خود برسد. در سال ۸۸، اولین طرح توسعه زیارت در فضا‌های سرپوشیده در مورد بست شیخ بهایی مطرح شد؛ اما مطالعات انجام شده نشان داد که این طرح با چالش‌هایی مواجه است، زیرا ممکن است در شرایط بحرانی خود بحران‌ساز باشد. به همین دلیل، از سال ۹۰ تا ۹۲ طرح‌هایی برای توسعه فضای سرپوشیده در محدوده صحن جمهوری طراحی شد تا کمبود‌های موجود جبران شود. در سال ۱۴۰۱، مطالعات مربوط به رواق امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به شکل جدی‌تری آغاز شد و تا سال ۱۴۰۲ پیشرفت‌های قابل توجهی داشت. در سال ۱۴۰۳، ما توانستیم اصل ماجرای رواق را با فرض زیارت در بام طراحی کنیم. این بار به جای سقف‌های سبک و صنعتی که قبلاً مدنظر بود، یک سقف سترگ و قوی طراحی شد که قادر است بار گسترده‌ای ناشی از حضور زائرین را تحمل کند و در زیر آن نیز بسیاری از المان‌های هنری نصب شود. با این فرضیات، ما توانستیم این مسئله را در سال ۱۴۰۳ حل کنیم و اکنون این پروژه در حال اجراست.

با توجه به اینکه این رواق در زیر صحن جمهوری قرار دارد، همزمانی ساخت آن با جابجایی گلدسته این صحن چطور ‏ امکانپذیر شد؟

تجربه‌ای که ما در سال‌های گذشته در احداث بنا‌های زیرسطحی در حرم مطهر داشتیم، بسیار ارزشمند بود و هیچ گاه نگاه ما به ایجاد یک بنا، تخریبی نبوده است. همچنین باید بگویم بحث جابجایی، امر جدیدی در حرم نبوده است. به عنوان مثال در پروژه شیخ بهایی، ما با وزن‌های بسیار سنگینی از چندین سردر عبور کردیم که وزن برخی از آنها به ۳۵۰۰ تُن می‌رسید. بر همین اساس طبق مطالعاتی که داشتیم، اگر قرار بود رواق امیرالمؤمنین (ع) ساخته شود، وجود آن در نقطه مورد نظر ممکن بود با مبانی معماری همخوانی نداشته باشد و نیاز به تخریب یا جابجایی داشته باشد. با توجه به مستنداتی که داشتیم، می‌دانستیم خود گلدسته یک سازه بتنی است و قوام خوبی دارد. اگرچه وزن آن حدود ۱۵۰ تن بود، اما نسبت به فعالیت‌هایی که در جا‌های دیگر حرم انجام شده بود، نگرانی زیادی وجود نداشت. ما با یک نگاه کاملاً ایده محور، اما اجرایی اعلام کردیم که این کار شدنی است. حتی در گرافیکی که ابتدای طرح به حوزه مدیریت ارائه شد، مشخص کردیم که باید از سیستم ریل‌گذاری استفاده شود و این مهار به گونه‌ای باید باشد که طبق طرح گرافیکی به نمایش درآمده، اجرایی و شدنی است. این نشان می‌دهد که می‌توانیم روی این پروژه سرمایه‌گذاری کنیم و با یک اقدام مهندسی، فرآیند جابجایی ۷۰ متری را انجام دهیم. البته موضوع جابجایی در حرم مطهر تجربه جدیدی نیست و همکاران ما قبلاً در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ نیز بحث جابجایی مدرسه سردار عباسقلی‌خان را داشته‌اند. با این حال، جابجایی ما متفاوت بود و توانستیم آن را با کمک همکاران انجام دهیم.

در بحث جابجایی گلدسته، چه نگرانی‌هایی وجود داشت و آیا ایده اولیه با ایده نهایی متفاوت بود؟

ما مجری نبودیم، اما اعلام کردیم که نگران پیکره بنا از نظر جابجایی نباشید؛ زیرا بنا کاملاً پایدار است و احتمال واژگونی آن وجود ندارد. از همان ابتدا تأکید کردیم که بنا مستحکم است. اما وقتی کار را به مجری سپردیم، او نگرانی‌هایی را مطرح کرد، از جمله اینکه اگر بخواهیم این کار را انجام دهیم، باید قسمت پایینی گلدسته را هم همزمان جلو ببریم؛ بنابراین مجموعه پارامتر‌های اجرایی باعث شد که قسمتی دیگر از گلدسته نیز جابجا شود.

این تصمیم به صلاح دید حوزه اجرا بود به همین دلیل، وزن گلدسته را سنگین‌تر کردیم تا شرایط اجرای جابجایی به خوبی فراهم شود. تحلیل‌های میدانی انجام شده و نگرانی‌ها درباره زلزله و سایر مسائل نیز مد نظر قرار گرفت.

در ابتدا، ایده اولیه بر اساس ستون‌های پروژه جمهوری شکل گرفت. اما با مطالعه و بررسی‌های بیشتر، نتیجه این شد که باید بار را به داخل ستون‌های مختلف منتقل کنیم. شرکت مجری بر روی دال موجود که مربوط به ۳۰ تا ۳۵ سال پیش بود، اقداماتی انجام داد. در تمامی بررسی‌های علمی که با حضور اساتید مختلف در بحث جابجایی انجام شد، همگان از بستر سازه اصلی، مناره و مهاربندی‌ها و ریل‌ها مطمئن بودند. با این حال، همواره یک چالش وجود داشت؛ وضعیت پی سازه ‏ قدیمی که قرار است بار را تحمل کند در چه وضعیتی است. این موضوع نیز با دقت بررسی شد و بار به چند نقطه منتقل گردید. در واقع، در پروسه جابجایی بین ۲۵ تا ۳۰ ستون درگیر بودند و بارگذاری بر روی سازه قدیمی انجام شد و این بار به طور مطمئن بین این ستون‌ها توزیع شد.

در بحث ساخت رواق امیرالمومنین (ع) با چه چالش‌هایی مواجه بودید و سعی کردید آن را چگونه حل کنید؟

در بخش مطالعاتی، از سال ۹۲ تا ۱۴۰۳ بحث توسعه رواق جدی‌تر شد و ما با چالش‌های مختلفی رو‌به‌رو بودیم. هر اقدامی که در جهت توسعه حرم مطهر می‌خواهیم انجام دهیم لزوما بستر‌های آن آماده نیست. مثلاً وقتی صحبت از ایجاد یک راه ارتباطی از بست شیخ بهایی به رواق دارالحجه می‌شود، اولین چالش این است که از کجا باید عبور کنیم. عبور از یک بنای تاریخی با چه عمقی باید انجام شود؟ آیا این عبور یک تونل ساده است یا تونلی که در حجمی از خاک قرار دارد؟ ما باید محدودیت‌ها را شناسایی کنیم و در دنیای مهندسی به دنبال نمونه‌هایی باشیم که موفقیت‌آمیز بوده‌اند. البته برخی خطوط قرمز مهندسی ممکن است اجازه ندهند اقدامات انجام شود، اما مسائل مربوط به حرم معمولاً فراتر از سطوح مهندسی هستند. اگر سطوح مهندسی را به سه دسته تجربی، آیین‌نامه‌ای و تحلیلی تقسیم کنیم، می‌بینیم که در اکثر نقاط دنیا تلاش می‌شود تا از خطوط آیین‌نامه‌ای پیروی شود. زیرا سطوح تحلیلی یک گام جلوتر از آیین‌نامه‌ها هستند و معمولاً در شرایط خاص به سراغ آنها می‌روند. اما در حرم مطهر، بسیاری از مسائل فراتر از سطح آیین‌نامه قرار دارند و تحلیل‌های پیچیده و متنوعی به شکل تحلیلی انجام می‌شود.

ما برای این پروژه کار را به شرکت‌هایی سپردیم که تجربه مشابهی در این حوزه داشتند؛ بنابراین، شرکتی که کار مشابهی را در یک مکان خاص مانند عتبات عالیات انجام داده بود و با شرایط حرم مطهر از نظر بار‌های زنده و حجم مراجعات سازگار بود، انتخاب شد. خوشبختانه این شرکت‌ها موفق شدند و طراحی کار نیز تحت نظارت آنها انجام می‌شود.

می‌خواهم بدانم طرح‌هایی که بررسی شد و ملاحظاتی که وجود داشت، چه بودند و چه مسیری طی شد تا دوستان بتوانند اطمینان خاطر حاصل کنند که سازمان عمران و مهندس‌های ایرانی قادر به انجام این کار هستند؟

کلید پاسخ این پرسش به مستندسازی برمی‌گردد. به هر حال، رواقی که ساخته شد قرار بود بر روی یک صحن روباز بنا شود. آیا در گذشته چنین بار‌هایی تجربه شده بود؟ پاسخ روشن است، خیر. زیرا وقتی به نقشه‌های قبلی مراجعه می‌کنیم، می‌بینیم که هیچ‌گاه این موضوع لحاظ نشده بود که یک طبقه بالای این بنا ساخته شود. اما چه چیز‌هایی باعث شد که اطمینان خاطر حاصل شود؟ شناخت ما از پی سازه موجود بود. هرچند سازندگان قبلی نقشه‌های ابتدایی داشتند و روش‌های اجرایی آنها مبتنی بر این بود که باید بهترین‌ها در حرم مطهر ساخته شوند. این موضوع یک پتانسیل درونی برای بنا ایجاد کرده بود. در بررسی اولیه، من گزارشی ارائه دادم که می‌توانیم بر ‏ روی ستون‌های موجود سرمایه‌گذاری کنیم. اگر آرماتورگذاری‌ها به درستی انجام شده باشد و روش‌های اجرایی مطابق با نقشه‌ها و تصاویر گذشته باشد، با توجه به بارگذاری‌هایی که خودمان انجام دادیم و تست یکی از ستون‌ها، متوجه شدیم که می‌توانیم بر روی این بنا سرمایه‌گذاری‌هایی انجام دهیم.

این موضوع با مستندسازی‌هایی که از روی نقشه‌های خام و تست‌های درجا انجام شد، ممکن گردید. هرچند ما در این پروسه با خبرگان حوزه مهندسی کشور مشورت کردیم و گزینه‌های متعددی برای انجام کار و احداث رواق امیرالمؤمنین (ع) بررسی شد که بر اساس حساسیت‌های مختلف ممکن است متفاوت باشند؛ اما با روش‌های متعدد ثابت کردیم این کار شدنی است و آن را به مرحله نهایی رساندیم.