پایان عملیات مرمت و استحکام‌بخشی تزیینات محراب ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد

به گزارش آستان نیوز، مسجد تاریخی گوهرشاد دارای ۴ ایوان مرتفع بوده که بزرگ‌ترین و خاص‌ترین آنها، ایوان مقصوره است که واقع در ضلع جنوبی (قبله) صحن گوهرشاد است.

در این ایوان، محراب زیبایی قرار دارد که مزین به کاشی‌های معرق، قاب و ازاره با سنگ مرمر سفید است.

در ادامه برنامه‌های نگهداری و احیای میراث تاریخی - معنوی حرم مطهر رضوی، ضمن مطالعات کارشناسی آسیب‌هایی از جمله جداشدگی کتیبه سنگی و کاشی‌ها از بستر اصلی نمایان شد.

در همین راستا، اقدامات مرمتی توسط استادکاران و متخصصان سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی باهدف «استحکام‌بخشی و مرمت لایه تزیینات سنگ و کاشی محراب ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد» با نظارت عالیه کارگروه مرمت حرم مطهر رضوی، آغاز شد.

به همین منظور در ابتدای مردادماه سال جاری، برای دسترسی به‌تمامی بخش‌های محراب و انجام تعمیرات، داربست به‌صورت کلی مستقر شد.

بررسی‌های اولیه نشان داد که، تغییرات بلندمدت ساختار قدیمی ایوان مقصوره در طول زمان، شامل تغییر فرم، تغییر بستر، نفوذ رطوبت از محل نیم‌گنبد روی بام و تغییرات مرحله‌ای در بنا‌های مجاور، منجر به بروز آسیب‌های اخیر شده است.

این آسیب‌ها نظیر سست‌شدن لایه تزیینات کاشی، خروج قطعات سنگی از محور اصلی خود در قسمت ازاره، تغییر موقعیت گلدان‌ها در تراز ازاره سنگی، ضعف بند‌های اتصالی پوسته سنگ و در نهایت ضعف استقرار لایه تزیینی پوسته محراب را، به دنبال داشت.

یکی از یافته‌های حائز اهمیت در حین عملیات مرمت، فضای خالی پشت کاشی‌کاری‌های محراب بود که مشخص شد قسمت عمده‌ای از پوسته تزیینات سنگ و کاشی تنها بر روی یک پوسته آجری اجرا شده است؛ امری که ضرورت انجام عملیات استحکام‌بخشی اتصال پوسته تزیینات را بیش‌ازپیش، نمایان می‌کرد.

این عملیات که از ابتدای مردادماه ۱۴۰۴ آغاز شده بود، در ابتدای بهمن‌ماه به اتمام رسید و در مجموع حدود ۴۰ مترمربع از فضای محراب را تحت پوشش قرار داد و تیم فنی متشکل از حدود ۱۲ نفر نیروی متخصص استادکار کاشی‌کار و سنگ‌کار، مسئولیت اجرای دقیق این مرمت را بر عهده داشتند.

عملیات سه‌گانه نجات

فرایند مرمت در سه مرحله اصلی پیگیری شد، مرحله نخست «استحکام‌بخشی ساختار لایه تزیینات محراب». در همین راستا برای رفع مشکل فضای خالی و تثبیت پوسته تزیینی، ابتدا ملات‌های فرسوده جمع‌آوری شد، سپس سه‌تیغه آجری در سه محور اجرا و توسط دستک‌های اتصال چوبی از جنس ساج به پوسته تزیینی کاشی‌کاری متصل و تقویت شد تا پایداری تزیینات کاشی‌کاری محراب، بیش‌ازپیش شود.

مرحله دوم «مرمت و موزون‌سازی تزیینات کاشی بر روی محراب» بود. در بخش کاشی‌کاری، قطعاتی که دچار تبله و جداشدگی شده بودند با تزریق موضعی ملات تقویت شدند. همچنین در بخش‌هایی که دچار ریختگی کاشی معرق بود، ترمیم‌ها با استفاده از همان کاشی‌ها انجام پذیرفت. لازم به ذکر است برای تعمیر و دسترسی به سنگ‌های محراب، کاشی‌های حاشیه آن برداشت و مجدداً نصب شدند.

مرحله سوم نیز «استحکام‌بخشی و اصلاح موقعیت ازاره سنگی محراب» بود که باتوجه‌به تصمیم متخصصان مبنی بر تعمیر سنگ‌های مرمر پایین بدنه محراب که دچار جداشدگی از بدنه شده بودند، اقداماتی در بخش سنگی انجام گرفت.

این اقدامات شامل «ساخت کسری قطعات سنگی آسیب‌دیده»، «اجرای بستر استقرار مجدد سنگ‌های جدا شده (شامل ایجاد شاسی فلزی، لایه ایزوله و انکراژ).» و «نصب مجدد قطعات سنگی آماده شده با پین‌گذاری به جهت تقویت اتصال»، «اصلاح موقعیت ازاره سنگی که پیش‌ازاین تغییریافته بود» و «پاک‌سازی سطح سنگ از غبار، آلودگی و رنگ‌های اضافه» می‌شود.

این پروژه با رویکردی علمی و باهدف بازپیرایی، استحکام‌بخشی و مرمت لایه تزیینات سنگ و کاشی محراب ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد انجام گرفت و اکنون با تکمیل این عملیات، محراب تاریخی ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد، علاوه بر بازیابی زیبایی اصیل خود، از استحکام و پایداری لازم برای انتقال به نسل‌های آینده نیز برخوردار شد.