بازخوانی اندیشه سیاسی امام رضا (ع) در عیون اخبارالرضا (ع)؛ از بحران مشروعیت عباسیان تا تبیین امامت الهی

به گزارش آستان‌نیوز، در این برنامه علمی که در قالب دو پیش‌نشست هفتاد و چهارم و هفتاد و پنجم از این همایش برگزار شد، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدجواد یاوری سرتختی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع)، با تحلیل کتاب عیون اخبارالرضا (ع) تألیف شیخ صدوق، به تبیین مبانی امامت و مشروعیت حکومت اهل‌بیت (ع) از منظر امام رضا (ع)، پرداخت.

حجت‌الاسلام والمسلمین یاوری، بااشاره به شرایط تاریخی دوران امام رضا (ع) گفت: شیخ صدوق با نگارش عیون اخبارالرضا (ع)، پاسخی علمی به بحران مشروعیت خلافت عباسی و انحرافات فکری مذهبی زمان خود، ارائه داد.

وی افزود:عباسیان برای حفظ قدرت، نام اهل‌بیت (ع) را دستاویز مشروعیت‌سازی قرار دادند، اما امام رضا (ع) با روش اصلاحی و گفت‌وگویی، ماهیت غاصبانه حکومت آنان را آشکار ساخت.

نظامی الهی برای اداره دین و دنیا

این استاد دانشگاه با تأکید بر گستره کارکرد امامت خاطرنشان کرد: از نگاه امام رضا (ع)، امام نه‌تنها راهبر معنوی جامعه بلکه مدیر دین و دنیای مردم است. صدوق در این کتاب، امامت را نظامی الهی معرفی می‌کند که وظیفه آن تحقق عدالت، پاسداری از دین و اصلاح جامعه اسلامی است.

مقابله با جریان‌های انحرافی

به گفته حجت‌الاسلام والمسلمین یاوری سرتختی، عیون اخبارالرضا (ع) هم‌چنین بازتابی از تلاش امام رضا (ع) برای مقابله با جریان‌های انحرافی مانند واقفیه است.

وی ادامه داد: در این اثر، امام با مناظرات و بیانات روشنگرانه، مرز امامت الهی را از ادعا‌های فرقه‌ای جدا می‌کند و حقانیت امامت خود را تبیین می‌کند.

گفتمان اصلاحی امام رضا (ع)

یاوری، تأکیدکرد:گفتمان امام رضا (ع) در برابر حکومت عباسی، گفتمانی اصلاحی است که بر حفظ دین و کرامت مردم و اصلاح درون ساختار‌ها تکیه دارد. این نگاه در روایات شیخ صدوق، به‌خوبی منعکس شده است.

شیخ صدوق، مورخی میان حدیث و تاریخ

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر قاسم خانجانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، در نشست تخصصی تاریخ‌نگاری شیخ صدوق در کتاب عیون اخبارالرضا (ع) با تأکید بر وجه تاریخی آثار این محدّث بزرگ قرن چهارم هجری، گفت: شیخ صدوق تنها راوی روایات کلامی و فقهی نبود بلکه در شمار نخستین تاریخ‌نگاران شیعی قرار دارد که با شیوه‌ای میان حدیث و تاریخ، سیره و کرامات امام رضا (ع) را مستند و روشمند ثبت کرده است.

حجت‌الاسلام والمسلمین خانجانی با اشاره به جایگاه علمی و تاریخی شیخ صدوق، وی را از اعاظم علمای قرن چهارم دانست و افزود: بیش از هزار سال از حیات فکری او می‌گذرد و هنوز هم آثارش منبعی زنده برای شناخت میراث امامیه است.

به گفته این استاد دانشگاه هرچند بخشی از نوشته‌های صدوق در گذر زمان از میان رفته، اما همان مقدار موجود نیز گنجینه‌ای بی‌بدیل از اندیشه، تاریخ و کلام شیعی به‌شمار می‌رود.

وی تأکید کرد: شناخت شیخ صدوق نباید تنها در محدوده کتاب‌های فقهی و اعتقادی خلاصه شود، زیرا این محدث برجسته چهره‌ای فعال در حوزه‌ی تاریخ‌نگاری هم بود و کتاب عیون اخبارالرضا (ع) شاهدی روشن بر این وجه کمتر شناخته‌شده ایشان است.

عیون اخبارالرضا (ع)، اثری میان حدیث و تاریخ

به گفته حجت‌الاسلام خانجانی، عیون اخبارالرضا (ع) اثری دو جلدی در ۶۹ باب است که روایات، گزارش‌ها و گفت‌و‌گو‌های تاریخی پیرامون زندگی امام رضا (ع) را، گرد آورده است.

وی این اثر را در میانه آثار حدیثی و تاریخی عنوان کرد و گفت: نگارش و چینش کتاب کاملاً بر پایه نقل سند و روایت است، اما محتوا بیشتر رنگ و بوی رویداد‌های تاریخی دارد. بدین معنا که کتاب، هم از اعتبار حدیثی برخوردار است و هم از غنای تاریخی.

حجت‌الاسلام خانجانی افزود: عناوین باب‌های کتاب از جانب پژوهشگران متأخر تنظیم شده و اصل متن شیخ، با هدف اثبات امامت و بازنمایی کرامات امام رضا (ع) نگاشته شده است.

انگیزه نگارش عیون اخبارالرضا (ع)

وی با اشاره به انگیزه نگارش کتاب، گفت: شیخ صدوق انگیزه خود را در آغاز اثر بیان کرده و نگارش آن را پاسخی به دو قصیده ستایش‌آمیز از شاعر و وزیر شیعی، صاحب‌بن‌عباس، دانسته است به همین دلیل، این کتاب به عنوان هدیه‌ای علمی و اعتقادی به کتابخانه آن وزیر آل‌بویه، تقدیم شد.

سه هدف اصلی در نگارش کتاب

حجت‌الاسلام خانجانی، هدف‌های اصلی عیون اخبارالرضا (ع) را سه محور دانست و گفت: دفاع از جایگاه امامت امام رضا (ع) در برابر طعن عباسیان و شبهات اهل سنت، تثبیت شواهد تاریخی حضور امام در خراسان و تبیین زمینه‌های ولایت عهدی و ایجاد پیوند میان باور دینی و روایت تاریخی برای تقویت ایمان شیعیان از جمله آن محورهاست.

وی ادامه داد: شیخ صدوق توانست امامت را نه تنها در بُعد اعتقادی بلکه در قالب روایات تاریخی هم تبیین کند تا ایمان مردم مبتنی بر تاریخ مستند باشد.

ساختار و محتوای باب‌ها

حجت‌الاسلام خانجانی در خصوص شرح ساختار کتاب، گفت: حدود ده باب به مسائل تاریخی مانند ولادت و شهادت امام، بیست باب به مناظرات و سخنان امام (ع) در زمینه‌های عقیدتی و اجتماعی و ده باب دیگر به وقایع ولایت‌عهدی و سفر به مرو اختصاص دارد و بخشی نیز کرامات و معجزات حضرت و چند باب نهایی درباره فلسفه احکام و ثواب زیارت را دربرمی‌گیرد.

وی افزود: این تنوع موضوعی نمونه ممتاز از تلفیق تاریخ، حدیث و کلام به‌ویژه در سیره‌ی امام رضا (ع) بی‌نظیر است.

جایگاه کتاب در مطالعات شیعه‌شناسی

حجت‌الاسلام خانجانی اضافه کرد: عیون اخبارالرضا (ع) یکی از منابع دست اول در سیره و کلام امام رضا (ع) است و نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

وی گفت: اگر این منبع را از کتابخانه حدیثی شیعه حذف کنیم، در برخی موضوعات تاریخی و اعتقادی، عملاً منبع جایگزین، نخواهیم داشت.