دهمین نشانه عقلانیت در کلام رضوی

به گزارش آستان‌نیوز، در پی ابتکار روابط عمومی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در تبیین خصایل ده‌گانه عقل کمال‌یافته، یادداشت پیش‌ رو را به قلم حجت‌الاسلام دکتر عباس پسندیده، استاد تمام گروه حدیث دانشکده علوم و معارف حدیث دانشگاه قرآن و حدیث و دکترای مدرسی معارف، به واکاوی دهمین فراز از این حدیث شریف اختصاص یافته است.

مقایسه‌محوری در روابط انسانی؛ «من بهترم» یا «او بهتر است»؟

نویسنده یادداشت با تکیه بر متن حدیث، محور اصلی این خصلت را نحوه مقایسه خود با دیگران در روابط اجتماعی معرفی می‌کند؛ اینکه انسان در مواجهه با اطرافیان، ارزش خود را چگونه می‌سنجد. او از این سازوکار با عنوان خودارزشمندی مقایسه‌ای یاد می‌کند؛ سازوکاری که می‌تواند به دو راهبرد کاملاً متفاوت منتهی شود: راهبرد «من از او بهتر هستم» و راهبرد «او از من بهتر است».

بر اساس منابع اسلامی، راهبرد نخست، همان راهی است که شیطان در برابر فرمان الهی برگزید؛ آنجا که گفت: «أنا خیر منه؛ من از او بهترم».

به باور دکتر پسندیده، هر جا انسان در روابط خود این الگو را به کار گیرد، خود را معیار برتری می‌داند و دیگران را در مرتبه‌ای پایین‌تر می‌نشاند. این نگاه، شبکه‌ای از رفتارهای متکبرانه را به دنبال می‌آورد: انتظار احترام بدون احترام‌ گذاشتن، توقع خدمت‌دیدن بدون خدمت‌کردن، مهم‌تر دیدن آبرو و جان خود نسبت به دیگران، و حتی استفاده از ظاهر، پوشش و امکانات برای تثبیت برتری خیالی.

جمع این رفتارها در یک واژه خلاصه می‌شود: «تکبر». از نگاه معارف دینی، راهبرد «من بهترم» دیر یا زود به تکبر می‌انجامد و تکبر نیز همواره در متن یک مقایسه شکل می‌گیرد؛ مقایسه‌ای که در آن انسان خود را محور و دیگران را حاشیه می‌بیند.

راهبرد عقل دینی؛ دیدن برتری دیگران

در برابر این شیوه، امام رضا(ع) راهبرد دیگری را به عنوان نشانه کمال عقل معرفی می‌فرمایند: «لَا يَتِمُّ عَقْلُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ حَتَّى تَكُونَ فِيهِ عَشْرُ خِصَالٍ... لَا يَرَى أَحَداً إِلَّا قَالَ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي وَ أَتْقَى»؛ عقل انسان مؤمن کامل نمی‌شود تا آنکه ده خصلت در او جمع شود.دهمین آن، این است که هیچ‌کس را نمی‌بیند مگر اینکه بگوید: او از من بهتر و باتقواتر است.

به تعبیر نویسنده، راهبرد دوم «راهبرد دین» است؛ راهبردی که به‌جای خودمحوری، بر احترام و تواضع در برابر دیگران بنا شده است و اجازه نمی‌دهد انسان، خود را میزان نهایی خیر و تقوا بداند.

چگونه حتی در برابر «اشرار» چنین بیندیشیم؟

شاید پذیرش برتری نیکان و صالحان بر خود، آسان‌تر باشد؛ اما چگونه می‌توان در برابر بدکاران و اشرار نیز چنین نگاهی داشت؟

دکتر پسندیده با تکیه بر ادامه حدیث توضیح می‌دهد که امام رضا(ع) خود به این پرسش توجه داده‌اند. حضرت، مردم را از نظر ارزشی به دو دسته تقسیم می‌فرمایند: «رَجُلٌ خَيْرٌ مِنْهُ وَ أَتْقَى وَ رَجُلٌ شَرٌّ مِنْهُ وَ أَدْنَى»؛ گروهی بهتر و باتقواتر، و گروهی بدتر و فرودست‌تر.

به گفته وی، شیوه عملی کردن راهبرد «او بهتر است» در مواجهه با گروه دوم، این است که انسان به تفاوت «ظاهر» و «باطن» توجه کند.

چه بسا شرّ آنان در ظاهر آشکار باشد اما خیر پنهانی در باطنشان نهفته باشد؛ خیری که در آینده برای خودشان و حتی برای دیگران سودمند شود. در مقابل، خیر انسان ممکن است تنها در سطح ظاهر جلوه‌گر باشد، در حالی که در باطن، آفات پنهانی همچون غرور، خودپسندی و احساس برتری را در دل می‌پروراند.

به این ترتیب، مؤمن با این احتمالِ عاقلانه، هرگز خود را برتر از خطاکاران نمی‌نشاند و داوری نهایی درباره سرنوشت آنان را به خداوند واگذار می‌کند.

فروتنی در برابر نیکان؛ گامی برای رسیدن به آنان

در مواجهه با نیکان و پرهیزگاران، مرحله بعدی این راهبرد، «فروتنی فعال» است. امام رضا(ع) می‌فرمایند: «وَ إِذَا رَأَى الَّذِي هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ وَ أَتْقَى تَوَاضَعَ لَهُ لِيَلْحَقَ بِهِ»؛ هنگامی که با کسی روبه‌رو شود که از او بهتر و باتقواتر است، در برابرش تواضع می‌کند تا به او ملحق شود.

نویسنده اینیادداشت تأکید می‌کند که بسیاری از اوقات، انسان برتری دیگران را می‌بیند اما در دل آن را انکار می‌کند یا از پذیرش آن سر باز می‌زند. گام نخست، «پذیرش صادقانه» برتری دیگری است و گام دوم، «فروتنی عملی» در برابر او؛ فروتنی‌ای که نه از سر تحقیر خود، بلکه برای رشد و نزدیک‌شدن به مراتب بالاتر صورت می‌گیرد.

فرجام فروتنی؛ عزت و سروری

امام هشتم(ع) در پایان این فراز، نتیجه این شیوه نگاه را چنین ترسیم می‌فرمایند: «فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ عَلَا مَجْدُهُ وَ طَابَ خَيْرُهُ وَ حَسُنَ ذِكْرُهُ وَ سَادَ أَهْلَ زَمَانِهِ»؛ آن‌گاه که چنین کند، شکوه او بالا می‌رود، خیرش پاکیزه می‌شود، یادش نیکو می‌شود و سرور اهل زمان خویش خواهد شد.بدین ترتیب، دهمین نشانه عقلانیت در کلام رضوی، فراتر از یک توصیه اخلاقی فردی، الگویی برای اصلاح نگاه ما در مقایسه با دیگران است؛ الگویی که با زدودن بذر تکبر از دل، راه عزت حقیقی و سربلندی در جامعه را هموار می‌سازد.

حجت‌الاسلام دکتر عباس پسندیده

پزوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی_ استاد تمام گروه حدیث دانشکده علوم و معارف حدیث دانشگاه قرآن و حدیثدکترای مدرسی معارف