حوزه فلسفی قم، فرزندِ مکتب تهران است

به گزارش آستان نیوز، دکتر صدوقی سها در ابتدای این نشست با اشاره به تحولات حوزه‌های علمیه در دوران قاجار اظهار داشت: تاریخ فلسفه نشان می‌دهد که پس از عصر طلایی اصفهان، کانون توجهات حکمی به سمت تهران چرخش پیدا کرد.البته این به معنای تعطیلی مطلق حوزه اصفهان نبود، بلکه مرکزیت و ثقل علمی به تهران منتقل شد.

وی افزود: رواج حکمت متعالیه در تهران از مسیر شاگردان برجسته‌ای همچون «حکیم شهاب‌الدین» صورت گرفت که ایشان خود شاگرد «حکیم عباس دارابی» و وی نیز شاگرد مستقیم «حاج ملا هادی سبزواری» (صاحب منظومه) بود. این زنجیره طلایی نشان می‌دهد که چطور تفکر صدرایی از سبزوار به قلب پایتخت نفوذ کرد.

حکمت در اصفهان؛ از دیوان اشعار تا کرسی تدریس

این پژوهشگر پیش‌کسوت در ادامه به بقای حکمت در اصفهان اشاره کرد و گفت: در اصفهان آن روزگار، اساتید بزرگی همچون «آخوند ملا صالح فریدنی» که از سبزوار به اصفهان بازگشته بود و «میثم نصرالله حکیم بوچه‌ای» چراغ حکمت متعالیه را روشن نگه داشتند.

صدوقی سها با معرفی دو چهره ممتاز دیگر یعنی «شیخ محمدهادی فرزانه» و «شیخ اسدالله حکیم» ملقب به «دیوانه»، تصریح کرد: شیخ اسدالله که متخلص به «دیوانه» بود، غزل‌های بسیار باحالی (با مفاهیم بلند عرفانی) دارد.

او و حکیم فرزانه، هر دو باواسطه شاگرد حاجی سبزواری بودند و شاگردانی همچون مرحوم «الهی‌قمشه‌ای» را، تربیت کردند.

پاسخ تاریخی حکیم فرزانه به دعوت بدیع‌الزمان فروزانفر

بخش جالبی از این نشست به نقل خاطره‌ای از تعامل دانشگاه و حوزه اختصاص داشت.

صدوقی سها، خاطرنشان کرد: مرحوم بدیع‌الزمان فروزانفر، رئیس وقت دانشکده الهیات، همواره در جست‌وجوی حکمای تراز اول برای تدریس در دانشگاه تهران بود.

او در نامه‌ای بسیار محترمانه و پرمحبت، از حکیم فرزانه دعوت کرد که به تهران بیاید؛ اما جواب حکیم فرزانه در دو خط، به‌اندازه دو کتاب ارزش داشت؛ ایشان نوشتند: «متأسفانه وقتی از من یاد شده است که قوت رو به ضعف نهاده است». این پاسخ نشان‌دهنده تواضع و درک عمیق حکمای آن عصر از فرصت‌های علمی است.

دکتر صدوقی سها در تشریح وضعیت مشهد مقدس گفت: در مشهد، حکمت متعالیه توسط شاگردان مستقیم حاجی همچون «آخوند ملا غلامحسین شیخ‌الاسلام» و «حاج فاضل خراسانی» ترویج شد. این جریان توسط نسل‌های بعدی مانند «آقابزرگ حکیم شهیدی» و «شیخ سیف‌الله عیسی» ادامه یافت تا جایی که تقریباً تمامی مدرسان حکمت در مشهد، ریشه در مکتب سبزواری داشتند.

وی همچنین درباره شیراز افزود: در شیراز نیز «حکیم عباس دارابی» و «میرزای جهرمی» به‌عنوان شاگردان مستقیم حاجی، پرچم‌دار تفکر صدرایی بودند.

قم و نجف؛ امتداد حکمت در حوزه‌های فقاهتی

یکی از محورهای مهم این سخنرانی، تحلیل نسبت حوزه قم با تهران بود. صدوقی سها در این باره گفت: حوزه قم که در سال ۱۳۰۰ شمسی توسط آیت‌الله حائری یزدی تأسیس شد، در بحث فلسفه کاملاً تابع و به‌نوعی فرزند حوزه تهران است. اساتیدی چون «آیت‌الله شاه‌آبادی»، «میرزا مهدی مازندرانی» و «سید ابوالحسن رفیعی قزوینی» از تهران به قم آمدند تا هم فقه را تکمیل و هم حکمت را تدریس کنند.

وی در پایان به حوزه نجف اشرف اشاره کرد و یادآور شد: حکما از تهران به نجف می‌رفتند تا فقه و اصول را در عالی‌ترین سطح بیاموزند و در مقابل، فلسفه را به آنجا سوغات ببرند.

در رأس این بزرگان، «ملا حسینقلی همدانی» قرار دارد که از بزرگ‌ترین شاگردان حاجی سبزواری بود و تأثیر شگرفی بر فضای معنوی و حکمی نجف گذاشت.