کتابخانه و موزه ملی ملک میراث‌دار دست‌خط ملک‌الشعرای صفوی

به گزارش آستان‌نیوز، علیرضا حیدری، مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک، به مناسبت «روز بزرگداشت صائب تبریزی» به خبرنگار ما، گفت: در گنجینه نسخه‌های خطی این کتابخانه، نسخه‌ای از دیوان صائب وجود دارد که شامل غزلیات و با حواشی به‌خط این شاعر قرن یازدهم هجری قمری است؛ در واقع بر پایه یادداشتی از وصال برای ما روشن می‌شود حواشی نسخه یادشده به‌خط خود صائب است.

وی افزود: همچنین از دیوان صائب تبریزی چند نسخه خطی دیگر در این کتابخانه قابل بررسی است که می‌توان از دو نسخه نوشته‌شده در روزگار صفوی (نزدیک به زمان صائب) یاد کرد. این نسخه‌ها در سال‌های ۱۰۹۷ و ۱۱۲۹ هجری قمری، کتابت شده است.

معرفی شاعر

حیدری در ادامه، عنوان کرد: مولانا میرزا سید محمدعلی صائب تبریزی اصفهانی (احتمالاً ۱۰۸۷-۱۰۱۶ هجری قمری)، از شعرای بزرگ عصر صفوی و از برجسته‌ترین گویندگان سبک هندی یا اصفهانی است.

وی گفت: پدر این شاعر بنام، میرزا عبدالرحیم، یکی از تجار معتبر تبریز و از جمله اشخاصی است که به امر شاه عباس اول از تبریز کوچیده و در عباس‌آباد اصفهان ساکن شد. صائب، در همین سال‌ها در اصفهان به تحصیل کمالات، به‌ویژه خط، شعر و ادب مشغول بود.

این پژوهشگر افزود: در شعر و شاعری صائب را شاگرد مستعد «حکیم شرف‌الدین حسن شفایی» دانسته‌اند. او خط را از عموی خود، شمس الدین تبریزی معروف به «شیرین‌قلم»، آموخته بود.

وی تصریح کرد: همچنین صائب، که به درستی او را «شهسوار میدان خیال» نامیده‌اند، یکی از پُرکارترین شاعران عصر خویش بود و مجموع ابیاتش را تا بیش از ۲۰۰ هزار نوشته‌اند که امروز آنچه باقی مانده، از نصف این تعداد هم کمتر است.

شیوه شاعری صائب

مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک در ادامه با استناد به مقاله غلام‌رضا حیدری با عنوان «درآمدی بر هنر شاعری صائب، شاعری مضمون‌ساز و هنرمند» به شیوه شاعری صائب تبریزی پرداخت.

وی بیان کرد: بی‌شک صائب تبریزی، یکی از پرکارترین، پراثرترین، بلنداندیشه‌ترین، موشکاف‌ترین و مضمون‌آفرین‌ترین شاعران ادب پارسی و یکی از معروف‌ترین شاعران سبک هندی است.

وی با تأکید بر اینکه صائب به پشتوانه فکر دقیق، ذهن روشن و خلاق و اندیشه نکته‌سنج، از بهترین‌های ادبی ایران است، افزود: صائب شبکه‌های به‌هم‌تنیده مضامین ذهنی خویش را با الهام از ایهام ظاهری و درونی عبارات و دورنمای تلمیحی واژه‌ها، در بوم نقاشی کلام خود به تصویر می‌کشد و آیینه تمام‌نمای ظرافت‌ها، ریزه‌کاری‌ها، نکته‌سنجی‌ها و باریک‌اندیشی‌های شیوه نوین است.

حیدری گفت: این شاعر از کنار طبیعت عالم وجود، به راحتی و آسانی نمی‌گذرد بلکه می‌ایستد، از آن الهام می‌گیرد، مضمون، موضوع و خمیرمایه کار خود قرار می‌دهد و جامه هنری بر آن می‌پوشاند و در ساختار دوکفه‌ای عینی و ذهنی، معادله‌ای برای آن ترسیم می‌کند تا به همین دستاویز، رنگ تمثیل و تعلیل هنری را در اشعار خود پررنگ‌تر و خواننده را مسحور ظرافت کلام و سخن خود کند.

وی با ذکر نکاتی درباره اشعار سبک هندی، تصریح کرد: بسامد به‌کارگیری اسلوب معادله در اشعار صائب بسیار بالاست. هرچند تناقض‌گویی در بین شاعران پرکار اجتناب‌ناپذیر است، ولی تناقض‌گویی صائب در بین این نوع از شاعران، از شهرت خاصی برخوردار است.

این پژوهشگر افزود: در تمثیل‌های صائب، ارتباط به‌طور معمول دوجزئی است، یعنی دو جزء در مصراع اول با دو جزء در مصراع دوم با یک‌دیگر مرتبط می‌شوند و معادله شعری را برقرار می‌کنند. گاهی ارتباط بین اجزای دو مصراع سه‌جزیی می‌شود و گاهی ارتباط‌ها از این هم بیشتر می‌شود.

وی ادامه داد: یکی از مختصات چشمگیر شعر صائب در حوزه ترکیب‌ها، بسامد بالای ترکیب‌های استعاری است که از رهگذر شخصیت بخشیدن به اشیاء حاصل می‌شود.

وی با تأکید بر اینکه از ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد صائب و دیگر شاعران این سبک، چگونگی به‌کارگیری از ساختی خاص از ایهام در بسامدی بسیار بالاست که در آن ترکیبات اسمی و فعلی، به دو یا چند معنی بیان می‌شوند، گفت: صائب همانند شاعران سبک هندی در استعمال ترکیبات خاص که از ویژگی‌های سبکی این دوره محسوب می‌شود، فروگذاری نکرده است.

ابیاتی در ستایش امام رضا (ع)

حیدری همچنین با اشاره به اینکه صائب تبریزی، قصیده‌ای ۷۲ بیتی در ستایش امام رضا (ع) سروده است، برخی از ابیات این شعر را خواند.

«این حریم کیست کز جوش ملائک روز بار

نیست در وی پرتو خورشید را راه گذار

کیست یارب شمع این فانوس کز نظاره‌اش

آب می‌گردد به گرد دیده‌ها پروانه‌وار

این شبستان خواب‌گاه کیست کز موج صفا

دود شمعش می‌رباید دل چو زلف مشک‌بار

یارب این خاک گرامی مغرب خورشید کیست

کز فروغش می‌شود چشم ملائک اشک‌بار ......

این همایون بقعه یارب از کدامین سرورست

کز شرافت می‌زند پهلو به عرش کردگار

سرور دنیا و دین سلطان علی موسی الرضا (ع)

آن که دارد همچو دل در سینه عالم قرار...»

یادآور می‌شود، حاج حسین آقا ملک، بنیان‌گذار کتابخانه و موزه ملی ملک، این گنجینه را در سال ۱۳۱۶ شمسی، وقف آستان قدس رضوی کرد. این مجموعه فرهنگی تا سال ۱۳۷۵ هجری شمسی در خانه ملک در بازار بین‌الحرمین تهران برپا بود. ساختمان تازه نیز در محوطه تاریخی باغ ملی (میدان مشق) پایتخت، به کوشش آستان قدس رضوی در زمینی بنا شد که حاج حسین آقا ملک، در سال ۱۳۲۳ هجری شمسی برای ساختمان جدید کتابخانه و موزه وقف کرده بود.