‌تأملی در سیره امام سجاد(ع) و رسالت امروزین ما، در پرتو شهادت رهبر عزیز و سالار شهیدان مقاومت

دیشب، در شب شهادت این امام همام، و پس از بزرگترین تشییع تاریخ جهان، رهبر عزیز و شهیدمان، حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای(رضوان الله تعالی علیه)، به همراه تعدادی از اعضای خانواده خود، در رواق دارالذکر نزدیکی روضه منوره مرقد مطهر آقا امام رضا(ع)، آرام گرفتند.

این شهادت مظلومانه که به دست شقی‌ترین دشمنان اسلام رقم خورد، بار دیگر نشان داد که مکتب عاشورا و راه مقاومت، همواره با خون سرخ شهیدان آبیاری می‌شود و چراغ هدایت، هرگز خاموش نخواهد شد.

در پرتو این شهادت عظیم و در امتداد نهضت حسینی، سیره امام زین‌العابدین(ع) معنایی عمیق‌تر می‌یابد. مکتب ایشان یادآور مردی است که پس از فاجعه کربلا، در سخت‌ترین و تاریک‌ترین دوران تاریخ اسلام زیست؛ دورانی که خفقان اموی، زبان‌ها را بسته و دل‌ها را از ترس یا دنیاطلبی سخت کرده بود. با این حال، آن حضرت نشان داد که وقتی راه‌های معمول بسته می‌شود، راه‌های الهی گشوده می‌شود و رسالت الهی هرگز به بن‌بست نمی‌رسد. در این گفت‌وگو، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدمهدی ماندگاری، کارشناس دینی، به تبیین سیره نورانی امام سجاد(ع) در مواجهه با بن‌بست‌های فردی و اجتماعی می‌پردازد و با الهام از این حماسه های شهادت، ما را به بازخوانی دوباره مفهوم مسئولیت‌پذیری در عصر حاضر دعوت می‌کند.

‌تکلیف هرگز تعطیل نمی‌شود

حجت‌الاسلام ماندگاری در ابتدا با نقدی جدی نسبت به برخی باورهای رایج که وظایف دینی را به زمان ظهور گره می‌زنند، می‌گوید: بسیاری از ما ناخودآگاه درگیر این پندار غلط شده‌ایم که گویا در دوران غیبت، در وضعیتی معلق به سر می‌بریم و باید منتظر بمانیم تا با آمدن منجی، تکالیف ما آغاز شود. این نگاه نه‌تنها با منطق صریح قرآن سازگار نیست، بلکه نوعی فرار از مسئولیت در پوشش انتظار محسوب می‌شود. در نظام فکری اسلام، تکلیف تابعی از حضور یا غیبت فیزیکی امام نیست، بلکه بر مدار توانایی و وسع انسان تعریف شده است. خداوند در آیه ۲۸۶ سوره بقره به روشنی می‌فرماید: «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ یعنی در هر موقعیت و هر برهه تاریخی، به اندازه توان انسان، وظیفه‌ای بر عهده او نهاده شده است.

ایشان یادآور می‌شود: تغییر در شرایط سیاسی یا فشارهای اجتماعی، هرگز به معنای برداشته شدن بار مسئولیت از دوش مؤمن نیست. امام سجاد(ع) در سخت‌ترین دوران تاریخ اسلام، زمانی که حتی بردن نام اهل‌بیت(ع) جرم محسوب می‌شد، ثابت کرد که اگر راهی بسته شد، باید مسیر جدیدی برای ادای تکلیف یافت.

ظهور امام زمان(عج) به معنای شروع تکالیف جدید نیست، بلکه بستری برای اجرای کامل و بدون مانع همان وظایفی است که امروز هم بر عهده داریم. بنابراین، آنچه در عصر غیبت اهمیت دارد، نه تعلیق مسئولیت، بلکه تعمیق فهم ما از شیوه‌های نوین عمل به وظیفه است تا از انفعال خارج شده و به مدار کنشگری فعال وارد شویم.

‌هر مؤمن؛ رسانه‌ای به وسعت قلب‌ها

این کارشناس دینی با اشاره به تغییر الگوهای تبلیغی در سیره امام چهارم(ع) اضافه می‌کند: تبلیغ دین در نگاه وحیانی، یک وظیفه صنفی و محدود به تریبون‌های رسمی نیست، بلکه حقیقتی است که باید از دل انسان‌ها به دل‌های دیگر سرایت کند. قرآن کریم از این حقیقت با تعبیر «وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ» یاد می‌کند که به معنای رساندن حق به یکدیگر در بستری صمیمانه و انسانی است.

امام سجاد(ع) در دورانی که از داشتن منبر و خطابه محروم بود، تبلیغ را از شکل رسمی به لایه‌های درونی جامعه برد. ایشان با تربیت نیروهای مؤمن و آگاه و سپس آزادسازی آنان، در واقع رسانه‌هایی زنده و متحرک را در کالبد جامعه تزریق می‌کرد که هر کدام حامل پیام راستین اسلام بودند.

حجت‌الاسلام ماندگاری به فضای غبارآلود رسانه‌های نوین اشاره کرده و توضیح می‌دهد: در این زمانه، تبلیغ حقیقی نه در پرگویی و بازنشر بی‌رویه مطالب، بلکه در صدق گفتار و رفتار خلاصه می‌شود.

هر مؤمن باید خود را یک رسانه ببیند که با یک پیام کوتاه، یک حدیث به‌جا یا حتی نقل یک تجربه صادقانه از برکات معنوی زندگی‌اش، می‌تواند بر دیگران اثر بگذارد. باید مراقب بود که به بهانه دفاع از حق، به دامن شایعات و اخبار تأییدنشده نیفتیم؛ چرا که دین با دروغ بزرگ نمی‌شود. امام سجاد(ع) به ما آموخت که تبلیغ پیش از آنکه یک ابزار باشد، یک امانت الهی است که باید با نهایت صداقت به دست مخاطب برسد، حتی اگر تریبونی، در اختیار نداشته باشیم.

‌قلم؛ فریادی ماندگار در عصر سکوت

این کارشناس دینی در تحلیل هوشمندی امام سجاد(ع)در اجرای فریضه امر به معروف بیان می‌کند: دوران امامت حضرت زین‌العابدین(ع) یکی از تاریک‌ترین مقاطع از نظر سرکوبگری بود، اما ایشان نشان داد که امر به معروف و نهی از منکر هیچ‌گاه تعطیل‌بردار نیست.

وقتی فضای جامعه به گونه‌ای است که تذکر زبانی منجر به حذف فیزیکی می‌شود، باید شیوه اجرا را تغییر داد. امام(ع) به جای رویارویی مستقیم که در آن مقطع منجر به نابودی باقیمانده جریان حق می‌شد، مسیر نوشتن و ثبت ماندگار مفاهیم را برگزید. صحیفه سجادیه در ظاهر مجموعه‌ای از مناجات‌هاست، اما در باطن، یک مرامنامه اصلاحی و سیاسی است که لایه‌های عمیق جامعه را نسبت به ظلم، دنیاطلبی و انحرافات حاکمان بیدار می‌کرد.

ایشان تصریح می‌کند: این رویکرد به ما می‌آموزد که اگر در جایی زبان از گفتن بازماند، قلم می‌تواند رسالت را ادامه دهد. اثرگذاری اجتماعی لزوماً با فریاد زدن به دست نمی‌آید؛ گاهی یک متن مکتوب که از عمق جان برخاسته باشد، نفوذی بسیار بیشتر از سخنرانی‌های پرشور دارد. امام با استفاده از قالب دعا، مفاهیم تربیتی و انتقادی خود را به گونه‌ای بسته‌بندی کرد که دستگاه حاکم نتواند به سادگی آن را حذف کند. این همان معنای تبدیل تکلیف است؛ یعنی حفظ روح اصلاح‌گری در قالبی که متناسب با اقتضائات زمانه و کم‌هزینه‌تر باشد، تا جریان حق همواره زنده و پویا بماند.

‌دعا؛ عالی‌ترین سطح گفت‌وگو با خالق

حجت‌الاسلام ماندگاری با تبیین جایگاه دعا در مواجهه با بن‌بست‌های ارتباطی خاطرنشان می‌کند: در زندگی روزمره گاهی به نقطه‌ای می‌رسیم که گویی دیگر کسی گوش شنوایی برای حرف حق ندارد؛ نه فرزند از والدین می‌شنود و نه جامعه از مصلحان. در چنین وضعیتی، سیره امام سجاد(ع) افق جدیدی را می‌گشاید و آن، انتقال سطح گفت‌وگو از زمین به آسمان است. وقتی مخاطب زمینی به دلیل ترس یا دنیاطلبی گوش خود را بسته است، نباید سکوت کرد، بلکه باید با صاحب اصلی دل‌ها سخن گفت. دعا برای امام سجاد(ع) صرفاً یک عبادت فردی نبود، بلکه مسیری برای تربیت غیرمستقیم انسان‌ها و ایجاد تحول درونی در آن‌ها از طریق اتصال به قدرت یزال الهی بود.

ایشان ادامه می‌دهد: اگر مربی یا پدری می‌بیند سخنش دیگر اثر ندارد، نباید ناامید شود؛ بلکه باید با تضرع و سوز دل، از خداوند کلید قلب‌ها را طلب کند. دعای مخلصانه در خلوت، گاهی گره‌هایی را می‌گشاید که هزاران ساعت نصیحت از باز کردن آن ناتوان است. امام(ع) با صحیفه سجادیه ثابت کرد که دعا می‌تواند مدرسه و منبری باشد که قرن‌ها بعد هم انسان‌سازی کند. این یعنی اگر راه گفت‌وگو با مردم سخت شد، راه گفت‌وگو با خدا همیشه باز است و کسی که با خدا پیوند بخورد، کلام و اراده‌اش در عمق جان‌های مستعد نفوذ خواهد کرد، حتی اگر خودشان متوجه منشأ این تحول نشوند.

‌دو اصل بنیادین برای عبور از ناامیدی

این خطیب دینی با استخراج دو اصل بنیادین از مکتب امام چهارم تأکید می‌کند: در منظومه فکری امام سجاد(ع) دو گزاره کلیدی وجود دارد که می‌تواند نگاه ما را به زندگی دگرگون کند. نخست اینکه تکلیف هرگز تعطیل نمی‌شود، بلکه تبدیل می‌شود. این اصل به ما می‌گوید که هیچ بن‌بستی در مسیر بندگی وجود ندارد و اگر راهی بسته شد، حتماً راه جایگزینی برای ادای وظیفه هست. کسی که می‌گوید «نمی‌شود»، در واقع قدرت خدا را محدود دیده است. امام در اوج تنهایی و در حالی که شاهد شهادت عزیزانش بود، هرگز مسئولیت را به آینده حواله نداد، بلکه با تغییر روش، چراغ هدایت را روشن نگه داشت تا به دست ما برسد.

حجت‌الاسلام ماندگاری به اصل دوم نیز اشاره کرده و بیان می‌کند: اصل دوم که مکمل اصل اول است، بیان می‌دارد که تکلیف از ماست و تکمیل از خداست. ما مأمور به انجام وظیفه در حد وسع خود هستیم، نه مأمور به نتیجه و پیروزی ظاهری. این نگاه، انسان را از اضطراب و ترس از شکست رها می‌کند. وقتی قدمی کوچک اما خالصانه برداشته شود، سنت الهی بر این است که آن حرکت را برکت ببخشد و به نتایج بزرگ پیوند بزند. امام سجاد(ع) با همین قدم‌های به ظاهر کوچک در قالب دعا و تربیت چند شاگرد، جریانی را ایجاد کرد که پایه‌های حکومت اموی را لرزاند. پس نباید به دلیل اندک بودن توان یا تنهایی در مسیر، از حرکت بازایستاد.

‏آزادی در بند؛ هدایت در سکوت

حجت‌الاسلام ماندگاری در پایان، تأکید می‌کند: امام سجاد(ع) الگوی کاملی برای انسانی است که می‌خواهد در هر شرایطی، سهم خود را برای اصلاح جامعه ادا کند. امروز که در ادامه ایام سوگواری این امام همام هستیم و در سوگ رهبر عزیز و شهیدمان نشسته‌ایم، بهترین درس برای ما این است که بهانه‌ها را کنار بگذاریم.

شهادت ایشان به ما نشان داد که راه حق، با وجود همه سختی‌ها و توطئه‌های دشمن، هرگز متوقف نمی‌شود، بلکه با خون پاک شهیدان، حیاتی تازه می‌یابد. سختی شرایط یا خفقان فرهنگی، مجوز ترک مسئولیت نیست. هر کس در هر جایگاهی که هست، اگر به اندازه وسع خود قدمی بردارد، خداوند آن را تکمیل خواهد کرد. تاریخ گواهی می‌دهد که بزرگترین تحولات از دل همین وفاداری‌های خاموش و تکلیف‌محور برخاسته‌اند؛ همانگونه که امام سجاد(ع) در اوج خفقان، راه هدایت را گشود و رهبر شهیدمان در عصر حاضر، با شهادت خود، مسیر مقاومت را روشن‌تر ساخت.

دین اسلام بن‌بست ندارد، چون خدایی که آن را فرستاده، بن‌بست‌ناپذیر است. امام سجاد(ع) با زندگی خود به ما آموخت که حتی در زنجیر هم می‌توان آزاد بود و حتی در سکوت هم می‌توان هدایت کرد. این سیره، امروز با شهادت رهبر فرزانه، بیش از پیش به ما می‌آموزد که با الگوگیری از ایشان و ائمه اطهار، در مسیر بندگی و خدمت به خلق، همواره پویا و مسئولیت‌پذیر باقی بمانیم و بدانیم که هر حرکت کوچکی در مسیر حق، در نهایت به دریای بیکران رحمت و نصرت الهی متصل خواهد شد و ثمرات آن در پایداری و پیروزی نهایی ملت اسلام، تجلی خواهد یافت.