جامعه معاصر بدون مدارا امکان زیست مسالمت‌آمیز ندارد

به گزارش آستان‌نیوز، حجت‌الاسلام والمسلمین مسعود آذربایجانی در گفت‌وگویی علمی با موضوع «مدارا و رواداری در سبک زندگی رضوی» که به همت دبیرخانه ششمین کنگره جهانی حضرت رضا (ع) و توسط مجمع عالی حکمت اسلامی در قم انجام شد، اظهار کرد: زیست اجتماعی در دوران معاصر بدون مدارا و رواداری انسان‌ها با یکدیگر امکان‌پذیر نیست و جامعه امروز بیش از گذشته به بازخوانی این مفهوم در سیره معصومان (ع) نیاز دارد.

وی افزود: مدارا به معنای برخورد نرم با دیگران، پرهیز از خشونت، تحمل دیدگاه مخالف و تلاش برای مشاهده مسئله از زاویه نگاه مخاطب است؛ به‌گونه‌ای که انسان بدون چشم‌پوشی از اصول و اعتقادات خود، زمینه گفت‌و‌گو و ارتباط مؤثر با دیگران را فراهم کند.

آذربایجانی با تأکید بر تفاوت میان «مدارا» و «مداهنه» بیان کرد: مداهنه به معنای سازشکاری و کوتاه آمدن از اصول برای رسیدن به توافق است، اما در مدارا، اصول حفظ می‌شود و تنها شیوه مواجهه با مخاطب، نرم‌تر، سنجیده‌تر و انسانی‌تر خواهد بود.

وی درباره مفهوم «رواداری» نیز گفت: برخی واژه‌های رایج مانند «تلورانس» ممکن است طیفی از مدارا و تحمل دیدگاه مخالف تا سازش‌کاری و کنار گذاشتن اصول را شامل شود؛ بنابراین نمی‌توان بدون توجه به معنا و مصداق، آن را به‌طور مطلق تأیید یا رد کرد.

تفاوت انسان‌ها، واقعیتی اجتناب‌ناپذیر

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، اجتماعی‌بودن انسان را نخستین مبنای عقلی مدارا دانست و اظهار کرد: انسان برای تأمین نیاز‌های فردی، روانی و اجتماعی خود ناگزیر از ارتباط با دیگران است؛ درحالی‌که افراد حتی در یک خانواده نیز از نظر نگرش، سلیقه، تجربه و شیوه برداشت از مسائل یکسان نیستند.

وی ادامه داد: تفاوت‌های قومی، زبانی، نژادی، مذهبی، فرهنگی و سیاسی بخشی از واقعیت زندگی اجتماعی است و نمی‌توان همه انسان‌ها را به یک شکل درآورد یا از آنان انتظار داشت به یک شیوه فکر کنند. جامعه برای پیشگیری از خشونت، کینه‌ورزی و گسست اجتماعی، به پذیرش این تفاوت‌ها و گفت‌وگوی مبتنی بر احترام نیاز دارد.

آذربایجانی گسترش ارتباطات و فضای مجازی را از عوامل افزایش نیاز به مدارا برشمرد و گفت: انسان معاصر به‌طور مستمر با اندیشه‌ها، فرهنگ‌ها و سبک‌های زندگی متفاوت مواجه است و اگر مهارت گفت‌و‌گو و تحمل تفاوت را نیاموزد، این مواجهه می‌تواند به پرخاشگری و تعارض اجتماعی منجر شود.

خطا‌های ذهنی، داوری انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهد

این استاد روان‌شناسی با اشاره به مبانی روان‌شناختی مدارا تصریح کرد: شناخت اجتماعی انسان تحت تأثیر انتظارات، انگیزه‌ها، حالات روانی، موقعیت‌ها، تجربه‌های گذشته و تداعی‌های ذهنی شکل می‌گیرد؛ ازاین‌رو ممکن است دو نفر از یک رویداد واحد، برداشت‌هایی کاملاً متفاوت داشته باشند.

وی افزود: خطا‌های شناختی، پیش‌داوری و تصورات قالبی نیز بر داوری انسان‌ها اثر می‌گذارند. انسان معمولاً اشتباه خود را به شرایط بیرونی نسبت می‌دهد، اما همان اشتباه را در دیگری ناشی از ضعف شخصیتی او می‌داند؛ بنابراین باید در قضاوت درباره رفتار دیگران محتاط‌تر باشیم.

آذربایجانی، تصورات قالبی درباره زنان و مردان، حوزویان و دانشگاهیان یا گروه‌های اجتماعی مختلف را از دیگر موانع فهم متقابل دانست و اظهار کرد: پیش‌داوری زمانی شکل می‌گیرد که انسان پیش از دستیابی به شواهد کافی درباره دیگری حکم صادر کند و این مسئله می‌تواند زمینه بسیاری از اختلاف‌ها و رفتار‌های ناعادلانه را فراهم سازد.

وی با اشاره به نقش رسانه‌ها گفت: برجسته‌سازی بخشی از واقعیت، کوچک‌نمایی، جهت‌دهی اطلاعات، سناریوسازی، شایعه‌پراکنی و انتشار اخبار نادرست می‌تواند ذهنیت اجتماعی را تغییر دهد. ازاین‌رو، انسان باید پیش از داوری درباره اشخاص و رویدادها، امکان خطا، تحریف و ناقص‌بودن اطلاعات را در نظر بگیرد.

مدارا در قرآن و سنت پیامبر (ص)

آذربایجانی با اشاره به مبانی نقلی مدارا اظهار کرد: قرآن کریم تفاوت ملت‌ها، اقوام و قبایل را بخشی از نظام آفرینش معرفی می‌کند و معیار برتری انسان‌ها را نه نژاد، زبان، جنسیت و قومیت، بلکه تقوا می‌داند.