امام رضا (ع) حقیقت را بدون تحقیر مخالفان بیان می‌کردند

به گزارش آستان‌نیوز، حجت‌الاسلام والمسلمین مسعود آذربایجانی در گفت‌وگویی علمی با موضوع «مدارا و رواداری در سبک زندگی رضوی» که به همت دبیرخانه ششمین کنگره جهانی حضرت رضا(ع) و توسط مجمع عالی حکمت اسلامی در قم انجام شد، اظهار کرد: مدارا در سیره امام رضا(ع) یک رفتار حاشیه‌ای یا تاکتیکی نیست، بلکه بخشی از سبک زندگی ایمانی و جلوه‌ای از عقلانیت، اخلاق و کرامت انسانی است.

وی با اشاره به روایتی از امام رضا(ع) افزود: براساس این روایت، مؤمن کامل باید سه ویژگی داشته باشد؛ سنتی از پروردگار، سنتی از پیامبر و سنتی از ولی خدا. سنت پروردگار، رازداری؛ سنت پیامبر، مدارا با مردم و سنت ولی خدا، شکیبایی در سختی‌هاست.

آذربایجانی، تصریح کرد: انتخاب مدارا از میان ویژگی‌های متعدد پیامبر اکرم(ص)، نشان‌دهنده جایگاه محوری آن در نگاه امام رضا(ع) است. حضرت، مدارا را لازمه ایمان و ارتباط صحیح با دیگران معرفی می‌کنند.

عقلانیت، پایه مدارای رضوی

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تأکید بر عقل و تفکر را یکی از پایه‌های سبک زندگی رضوی دانست و گفت: در منطق امام رضا(ع)، ارزش عبادت تنها به فراوانی نماز و روزه نیست، بلکه اندیشیدن در امر خداوند و برخورد عقلانی با مسائل نیز جایگاهی اساسی دارد.

وی افزود: مدارای رضوی به معنای عقب‌نشینی یا انفعال نیست، بلکه تصمیمی خردمندانه برای حفظ حقیقت، جلوگیری از تنش‌های غیرضروری و برقراری ارتباط مؤثر با انسان‌هاست.

آذربایجانی ادامه داد: امام رضا(ع) در مواجهه با عقاید نادرست نیز از برهان، استدلال و روش منطقی استفاده می‌کردند و با هر مخاطب متناسب با سطح فهم و مبانی مورد پذیرش او سخن می‌گفتند.

وی افزود: امام رضا(ع) اجازه می‌دادند مخاطب سخن خود را به‌طور کامل بیان کند و پیش از پایان سخن او وارد گفت‌وگو نمی‌شدند. حضرت ابتدا بر نقاط مشترک و باورهای پذیرفته‌شده دو طرف تکیه می‌کردند و سپس موارد اختلاف را با استدلال توضیح می‌دادند.

آذربایجانی اظهار کرد: استفاده از منابع دینی مورد قبول مخاطبان از ویژگی‌های مهم مناظرات امام رضا(ع) بود. این روش نشان می‌داد که حضرت سخن و مبانی فکری طرف مقابل را به‌درستی شناخته‌اند و برای فهم او احترام قائل هستند.

وی ادامه داد: آزادی پرسش، استقبال از دیدگاه مخالف، پاسخ‌های روشن و متناسب، پرهیز از پیچیده‌کردن بی‌دلیل مباحث و خودداری از تحقیر طرف مقابل، از دیگر ویژگی‌های گفت‌وگوهای علمی امام رضا(ع) بود.

این پژوهشگر افزود: با وجود برتری آشکار علمی امام رضا(ع)، در سخنان و رفتار ایشان نشانه‌ای از احساس برتری‌طلبی، تمسخر یا کوچک‌کردن مخاطب دیده نمی‌شود. حضرت حقیقت را بیان می‌کردند، اما کرامت انسانی طرف مقابل را نیز حفظ می‌کردند.

مدارا به معنای کنار گذاشتن اصول نیست

آذربایجانی با تأکید بر اینکه مدارا در سیره امام رضا(ع) به معنای چشم‌پوشی از اعتقادات نبود، گفت: در یکی از مناظرات، هنگامی که وقت نماز فرا رسید، حضرت گفت‌وگو را متوقف کردند تا نماز را به‌جا آورند. این رفتار نشان می‌دهد که احترام به مخاطب و آزادی گفت‌وگو با پافشاری بر اصول دینی تعارضی ندارد.

وی افزود: امام رضا(ع) اعتقادات اسلامی را به طرف مقابل تحمیل نمی‌کردند، بلکه با استدلال و گفت‌وگوی آرام، زمینه فهم و پذیرش حقیقت را فراهم می‌ساختند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه همچنین به اخلاق علمی حضرت اشاره کرد و گفت: براساس گزارش ابراهیم بن عباس، امام رضا(ع) هرگز با کسی به درشتی سخن نگفتند، کلام مخاطب را پیش از پایان قطع نکردند و درخواست کسی را که توان انجام آن را داشتند، رد نکردند.

مدارای سیاسی در مواجهه با قدرتآذربایجانی، رفتار امام رضا(ع) در مواجهه با مأمون را نمونه‌ای از مدارای سیاسی دانست و اظهار کرد: حضرت در برابر قدرت حاکم، رویکردی عالمانه و خردمندانه داشتند، آغازگر منازعه نبودند و در عین حفظ مواضع خود، هرجا از ایشان مشورت خواسته می‌شد، خیرخواهانه سخن می‌گفتند.

وی افزود: امام رضا(ع) رسیدگی به مردم، حل مشکلات مسلمانان و برقراری صلح را بر گسترش مرزهای حکومت مقدم می دانستند و مأمون را به مدارا، مسئولیت‌پذیری،مهرورزی و توجه به وضعیت جامعه توصیه می‌کردند.

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: رفتار مسالمت‌آمیز حضرت به معنای تأیید رفتارهای نادرست حاکم نبود، بلکه نشان‌دهنده توانایی ایشان در حفظ اصول و مدیریت خردمندانه شرایط پیچیده سیاسی بود.

عدالت برای همه انسان‌هاآذربایجانی، رعایت عدالت درباره پیروان ادیان دیگر را از جلوه‌های برجسته سیره رضوی دانست و گفت: در روایتی آمده است که مردی زرتشتی وصیت کرد ثروتش میان نیازمندان توزیع شود، اما قاضی نیشابور اموال او را میان فقرای مسلمان تقسیم کرد.

وی افزود: هنگامی که موضوع از امام رضا(ع) پرسیده شد، حضرت تأکید کردند که زرتشتیان معمولاً اموال خود را برای نیازمندان مسلمان وصیت نمی‌کنند و باید به همان میزان، از اموال مسلمانان برداشته و میان نیازمندان زرتشتی توزیع شود.

این پژوهشگر اظهار کرد: این روایت نشان می‌دهد که عدالت در نگاه امام رضا(ع) به هم‌کیشان محدود نیست و حق انسان‌ها به دلیل تفاوت در دین و مذهب نادیده گرفته نمی‌شود.

هم‌زیستی مسالمت‌آمیز در سبک زندگی رضوی

آذربایجانی گفت: امام رضا(ع) در روابط اجتماعی خود با پیروان ادیان و مذاهب، فضای آرام و مودت‌آمیزی برای گفت‌وگو فراهم می‌کردند و از روش جدال احسن بهره می‌گرفتند.

وی افزود: حضرت گاهی پس از شنیدن پرسش مخاطب، لحظاتی سکوت می‌کردند و سپس پاسخ می‌دادند. این رفتار نشان می‌داد که پرسش طرف مقابل را جدی گرفته‌اند و پاسخ خود را با دقت و تأمل ارائه می‌کنند؛ روشی که زمینه پذیرش سخن را افزایش می‌داد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با اشاره به دیگر ابعاد سبک زندگی رضوی اظهار کرد: اعتدال در هزینه‌های فردی و خانوادگی، پرهیز از اسراف، خوش‌رفتاری با مردم، رعایت شأن خدمتگزاران و برخورد محبت‌آمیز با افراد ناشناس نیز از دیگر جلوه‌های مدارا و میانه‌روی در سیره امام رضا(ع) است.

وی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: جامعه اسلامی افزون بر الگوی جهاد و حماسه، به بازخوانی الگوهای اهل‌بیت(ع) در حکمرانی، روابط اجتماعی، اقتصاد، تبلیغ دین، علم‌آموزی، رسانه و تعامل با پیروان ادیان نیز نیاز دارد.

آذربایجانی خاطرنشان کرد: مدارا در سبک زندگی رضوی، بی‌تفاوتی در برابر حقیقت نیست؛ بلکه شیوه‌ای عقلانی و اخلاقی برای بیان حقیقت است که در آن، کرامت مخاطب حفظ می‌شود، راه پرسش و گفت‌وگو باز می‌ماند و اختلاف نظر به دشمنی و خشونت، تبدیل نمی‌شود.