بازخوانی رازهای ناگفته زیارت بیستم صفر و حرمت گام نهادن در مسیر عاشقی به روایت سنت عالمان دین
اربعین؛ مسیر زنده تاریخ و میعادگاه همیشگی عاشقان حضرت سیدالشهدا (ع) است.در آستانه بیستم صفر، روزی که در تقویم معارف و روایات اصیل شیعی نقطه عطف پیوند عاشورا با تجدید عهد سالانه محسوب میشود، بار دیگر حماسهای عمیق از جنس معرفت و هویت در جغرافیای جهان اسلام، شکلگرفته است.
به گزارش آستان نیوز، زیارت اربعین و سنت گامنهادن در این مسیر جریانی زنده و امتداد تاریخی همان نسیمی است که در ۲۰ صفر سال ۶۱ هجری با زیارت آگاهانه جابر بن عبدالله انصاری و عطیه عوفی بهعنوان نخستین زائران بر مزار حضرت سیدالشهدا (ع) وزیدن گرفت و در امتداد قرون، باوجود مضایق شدید سیاسی و سرکوبهای سخت حکومتی، به پشتوانه فتاوا و سیره عملی عالمان برجسته نجف تا به امروز جاویدان ماند.
تحلیل دقیق این آیین، نیازمند عبور از باورهای عامیانه، واکاوی سندشناسانه متون روایی همچون «تهذیب الأحکام» و «مصباح المتهجد»، و درک هوشمندانه از ترکیب سه سنت زیارت، حضور و پیادهروی است. برای بازخوانی این شواهد تاریخی و تبیین عقلانیت حاکم بر زیارت بیستم صفر، با دکتر سعید طاووسی مسرور، عضو هیئتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی و پژوهشگر تاریخ اسلام به گفتوگو نشستهایم تا اربعین را از دریچه اسناد معتبر تاریخی و روایی تحلیل کنیم. شما را به خواندن این گفتوگو دعوت میکنیم:
اربعین؛ اختصاصیترین مناسبت در تقویم اسلامی
دکتر طاووسی مسرور با اشاره به جایگاه منحصربهفرد روز بیستم صفر در مکتب اهلبیت (ع) و ضرورت تبیین ریشههای دینی این مناسبت بزرگ توضیح میدهد: بزرگداشت چهلمین روز شهادت تنها و تنها اختصاص به حضرت سیدالشهدا (ع) دارد و در منابع اصیل روایی برای هیچیک از انبیای الهی و معصومین (ع) حتی وجود مقدس پیامبر اکرم (ص) و حضرت امیرالمؤمنین (ع) سنتی تحت عنوان اربعین یا برگزاری چهلم تشریع نشده است. این اختصاص ویژه، نشاندهنده یک تأسیس هدفمند و پرمعنا در مذهب برای جاودانه ساختن پیام عاشورا و تجدید عهد سالانه با آرمانهای معنوی مکتب حسینی است.
برایناساس، انضباط تقویمی و تاریخی این مناسبت نیز گواهی میدهد که بزرگداشت اربعین فارغ از ۲۹ یا ۳۰ روزه بودن ماه محرم در سالهای مختلف، همواره و بدون تغییر در روز بیستم صفر استوار بوده و یک روز عقب یا جلو نمیافتد تا نقطه ثقلی برای تجلی همبستگی و معرفت مؤمنان باشد.
او با استناد به متون کهن ابراز میکند: احترام به بیستم صفر تنها محدود به منابع شیعی نبوده و در نگاشتههای مورخان برجسته جهان اسلام نیز منعکس یافته است. برخلاف برخی تصورات، اهمیت تاریخی روز اربعین از قرون اولیه در میان تمامی مسلمانان شناختهشده بود. این مناسبت حتی در آثار علمای اهلسنت و مورخان نامداری همچون ابوریحان بیرونی در کتاب «الآثار الباقیة عن القرون الخالیة» و گردیزی در کتاب «زینالأخبار» بهعنوان روزی مهم و برجسته یاد شده است که نشان از اصالت عمیق این مناسبت در تقویم اسلامی دارد.
واکاوی تاریخی نخستین زیارت و نقد باورهای شایعاین استاد تاریخ اسلام با تأکید بر لزوم واکاوی دقیق سندشناسانه برای تفکیک نقلهای معتبر از روایتهای غیرمستند در رویدادهای اربعین، درباره زیارت نخستین زائر کربلا خاطرنشان میسازد: جابر بن عبدالله انصاری بهعنوان صحابی برجسته پیامبر اکرم (ص) به دلیل ضعف شدید بینایی امکان حضور در معرکه عاشورا را نیافت، اما در بیستم صفر خود را به مرقد مطهر رساند. در این زیارت تاریخی، عطیه عوفی او را همراهی میکرد؛ شخصیتی که برخلاف برخی تصورات نادرست، نه زن بود و نه غلام جابر، بلکه از دانشمندان، مفسران و برجستگان علمی عصر خود به شمار میرفت و صرفاً به دلیل ناتوانی چشمان جابر، دستگیر و راهنمای او در این سفر معنوی شد.
دکتر طاووسی مسرور در ادامه با نقد یکی دیگر از باورهای شایع تاریخی درباره حضور کاروان اهلبیت (ع) در روز بیستم صفر توضیح میدهد: درباره بازگشت خاندان مطهر امام حسین (ع) از شام به کربلا در نخستین اربعین، بررسیهای دقیق سندشناسانه نشان میدهد که این مسئله با موانع زمانی و جغرافیایی روبهرو بوده است. طبق تحلیل محققان بزرگی چون شیخ مفید، بیستم صفر زمان خروج اهلبیت از شام است و ورود آنان به کربلا در همان روز از نظر مسافت امکانپذیر نبوده است؛ چنانکه سید بن طاووس نیز که در کتاب الملهوف این قول را نقل کرده بود، بعدها در کتاب إقبال الأعمال از نظر خود عدول کرد؛ بنابراین، فضیلت زیارت اربعین اصلاً وابسته به حضور کاروان اهلبیت (ع) در آن روز نیست، بلکه برخاسته از دستور مستقیم ائمه اطهار (ع) برای تجدید عهد در بیستم صفر است.
اعتبار روایی اربعین و فلسفه خردورزانه قیام
عضو هیئتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی با تأکید بر اینکه ارزشمندی زیارت اربعین مستقیماً برخاسته از نص روایات معصومین (ع) است ، به حدیثی از امام یازدهم شیعیان اشاره کرده و بیان میدارد: حضرت امام حسن عسکری (ع) زیارت اربعین را در شمار علائم پنجگانه و برجسته مؤمنان قرار دادهاند. در کتاب «تهذیب الأحکام» شیخ طوسی از آن حضرت نقل شده است که فرمودند: عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ: صَلَاةُ الْإِحْدَی وَالْخَمْسِینَ، وَزِیَارَةُ الْأَرْبَعِینِ، وَالتَّخَتُّمُ فِی الْیَمِینِ، وَعَفْرُ الْجَبِینِ، وَالْجَهْرُ بِـ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» (تهذیب الأحکام، شیخ طوسی، ج ۶، ص ۵۲). این سفارش حاکی از جایگاه رفیع و اصالت ذات زیارت حضرت در بیستم صفر است؛ ازاینرو، ادعای برخی مبنی بر اینکه منظور از زیارت اربعین دیدارهای عمومی با چهل نفر است، بافهم علمای متقدم و شواهد صریح روایی کاملاً مغایرت دارد.
دکتر طاووسی مسرور با تشریح ابعاد معرفتی زیارتنامه اربعین و تبیین فلسفه عالی قیام حسینی یادآور میشود: محتوای این زیارتنامه که از سوی حضرت امام صادق (ع) تعلیم داده شده و در کتاب «مصباح المتهجد» شیخ طوسی نقل گردیده، حاوی بلندترین مفاهیم درباره حقیقت حرکت سیدالشهدا (ع) است. آن حضرت در فرازی درخشان از این زیارتنامه میفرمایند: «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ» (مصباح المتهجد، شیخ طوسی، ص ۷۸۸). برایناساس، جانفشانی حضرت برای نجات جامعه از تاریکی جهل و سرگردانی گمراهی بوده است؛ در نتیجه، حقیقت اربعین تجدید پیمان سالانه با دانایی، عقلانیت و حرکت در مسیر هدایت الهی قلمداد میشود.
ارکان سهگانه در الگوی جامع زیارت حسینی
استاد طاووسی مسرور با تشریح نحوه تجلی این معارف در قالب مناسک زیارت توضیح میدهد: تحلیل جامع دستورات دینی نشان میدهد که آیین باشکوه اربعین، در واقع محصول پیوند و ترکیب هوشمندانۀ سه دستور مستحب مستقل در فرهنگ شیعی است. نخستین رکن، استحباب مطلق و عمومی زیارت حضرت امام حسین (ع) از دور و نزدیک است؛ حقیقتی معنوی که حتی با یک سلام خالصانه و بامعرفت از روی پشتبام خانه نیز محقق میشود. دومین رکن، استحباب حضور فیزیکی در آستان مقدس و دعا در زیر قبه منور حضرت است. در روایات اصیل آمده است که دعا در زیر این قبه مطهر به اجابت میرسد؛ چنانکه حضرت امام هادی (ع) باوجود دارابودن مقام والای امامت، فردی را نایب فرستادند تا در حرم حسینی و زیر قبه مطهر برای ایشان دعا کند و در پاسخ به شگفتی یاران فرمودند خداوند بقاع و آستانهایی دارد که دوست دارد در آنها خوانده شود و دعا در آن موضعها را به اجابت برساند.
این پژوهشگر تاریخ اسلام در ادامه، به سومین ضلع این سنت معنوی پرداخته و خاطرنشان میسازد: رکن سوم در ساختار این آیین، پیادهروی بهقصد زیارت بارگاه مطهر حضرت سیدالشهدا (ع) است. باید توجه داشت که این سنت حسنه اختصاصی به ایام اربعین ندارد، بلکه در تمام طول سال مستحب بوده و در متون روایی مشخصاً برای مرقد مطهر حضرت امیرالمؤمنین و امام حسین (ع) سفارش شده است. البته جوهره و شرط اصلی این گامنهادن، آن است که پیادهروی حقیقتاً مقدمهای برای رسیدن به بارگاه امام و درک زیارت باشد و زائر در طول مسیر، حالوهوای معنوی، اخلاقی و معرفتی خود را صیانت کند تا این حرکت بدنی به یک سلوک روحی کامل تبدیل شود.
نقش علمای نجف در احیای پیادهروی اربعین
دکتر طاووسی مسرور با سیر در تاریخ معاصر و بررسی چگونگی نهادینهشدن این حرکت معنوی، به نقش بیبدیل حوزههای علمیه اشاره کرده و میگوید: آیین عمومی و باشکوه پیادهروی اربعین در تاریخ معاصر، مرهون هوشمندی، درایت و سیره عملی علمای بزرگ حوزه علمیه نجف اشرف است. این سنت خیرهکننده ابتدا با اقدام علمی و الگوسازی عملی فقیهان و محدثان نامداری همچون شیخ انصاری و محدث نوری پایهگذاری و تثبیت شد. در دورههای بعد نیز مرجع عالیقدر، مرحوم آیتاللهالعظمی سید محمود حسینی شاهرودی، نقشی کلیدی در احیای مجدد این جریان ایفا کرد؛ ایشان باوجود کهولت سن و سختی راه، شخصاً و به طور مداوم پای پیاده عازم کربلا میشدند و همین التزام منحصربهفرد، موجی از اشتیاق را میان طلاب و عامه مردم پدید آورد؛ تا جایی که در خاطرات رجال برجسته انقلاب اسلامی نیز توصیف فراوانی از رونق و معنویت این زیارت پیاده در آن سالها به چشم میخورد.
ایشان در ادامه، حفظ و امتداد این سنت در مواجهه با اختناق سخت حکومتی را حاصل فداکاری مردم و فتواهای شجاعانه دانسته و خاطرنشان میسازد: در دوران سلطه رژیم بعث عراق، زیارت اربعین و هرگونه حرکت پیاده بهشدت ممنوع شد و زائران با سرکوب، زندان و حتی شلیک مستقیم مواجه بودند. در آن شرایط بحرانی، فتوای تاریخی و مجاهدانه آیتالله سید محمد صدر مبنی بر وجوب ثانوی این آیین، روح تازهای در پیکر زیارت دمید و موجب شد مؤمنان شبانه و مخفیانه از دل نخلستانها و مسیرهای فرعی حاشیه فرات، چراغ این حرکت حسینی را روشن نگه دارند. با سقوط شیعیان اشاره کرده و بیان میدارد: حضرت امام حسن عسکری (ع) زیارت اربعین را در شمار علائم پنجگانه و برجسته مؤمنان قرار دادهاند. در کتاب «تهذیب الأحکام» شیخ طوسی از آن حضرت نقل شده است که فرمودند: عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ: صَلَاةُ الْإِحْدَی وَالْخَمْسِینَ، وَزِیَارَةُ الْأَرْبَعِینِ، وَالتَّخَتُّمُ فِی الْیَمِینِ، وَعَفْرُ الْجَبِینِ، وَالْجَهْرُ بِـ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» (تهذیب الأحکام، شیخ طوسی، ج ۶، ص ۵۲). این سفارش حاکی از جایگاه رفیع و اصالت ذات زیارت حضرت در بیستم صفر است؛ ازاینرو، ادعای برخی مبنی بر اینکه منظور از زیارت اربعین دیدارهای عمومی با چهل نفر است، بافهم علمای متقدم و شواهد صریح روایی کاملاً مغایرت دارد.
دکتر طاووسی مسرور با تشریح ابعاد معرفتی زیارتنامه اربعین و تبیین فلسفه عالی قیام حسینی یادآور میشود: محتوای این زیارتنامه که از سوی حضرت امام صادق (ع) تعلیم داده شده و در کتاب «مصباح المتهجد» شیخ طوسی نقل گردیده، حاوی بلندترین مفاهیم درباره حقیقت حرکت سیدالشهدا (ع) است. آن حضرت در فرازی درخشان از این زیارتنامه میفرمایند: «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ» (مصباح المتهجد، شیخ طوسی، ص ۷۸۸). برایناساس، جانفشانی حضرت برای نجات جامعه از تاریکی جهل و سرگردانی گمراهی بوده است؛ در نتیجه، حقیقت اربعین تجدید پیمان سالانه با دانایی، عقلانیت و حرکت در مسیر هدایت الهی قلمداد میشود.
ارکان سهگانه در الگوی جامع زیارت حسینی
استاد طاووسی مسرور با تشریح نحوه تجلی این معارف در قالب مناسک زیارت توضیح میدهد: تحلیل جامع دستورات دینی نشان میدهد که آیین باشکوه اربعین، در واقع محصول پیوند و ترکیب هوشمندانۀ سه دستور مستحب مستقل در فرهنگ شیعی است. نخستین رکن، استحباب مطلق و عمومی زیارت حضرت امام حسین (ع) از دور و نزدیک است؛ حقیقتی معنوی که حتی با یک سلام خالصانه و بامعرفت از روی پشتبام خانه نیز محقق میشود. دومین رکن، استحباب حضور فیزیکی در آستان مقدس و دعا در زیر قبه منور حضرت است. در روایات اصیل آمده است که دعا در زیر این قبه مطهر به اجابت میرسد؛ چنانکه حضرت امام هادی (ع) باوجود دارابودن مقام والای امامت، فردی را نایب فرستادند تا در حرم حسینی و زیر قبه مطهر برای ایشان دعا کند و در پاسخ به شگفتی یاران فرمودند خداوند بقاع و آستانهایی دارد که دوست دارد در آنها خوانده شود و دعا در آن موضعها را به اجابت برساند.
این پژوهشگر تاریخ اسلام در ادامه، به سومین ضلع این سنت معنوی پرداخته و خاطرنشان میسازد: رکن سوم در ساختار این آیین، پیادهروی بهقصد زیارت بارگاه مطهر حضرت سیدالشهدا (ع) است. باید توجه داشت که این سنت حسنه اختصاصی به ایام اربعین ندارد، بلکه در تمام طول سال مستحب بوده و در متون روایی مشخصاً برای مرقد مطهر حضرت امیرالمؤمنین و امام حسین (ع) سفارش شده است. البته جوهره و شرط اصلی این گامنهادن، آن است که پیادهروی حقیقتاً مقدمهای برای رسیدن به بارگاه امام و درک زیارت باشد و زائر در طول مسیر، حالوهوای معنوی، اخلاقی و معرفتی خود را صیانت کند تا این حرکت بدنی به یک سلوک روحی کامل تبدیل شود.
نقش علمای نجف در احیای پیادهروی اربعین
دکتر طاووسی مسرور با سیر در تاریخ معاصر و بررسی چگونگی نهادینهشدن این حرکت معنوی، به نقش بیبدیل حوزههای علمیه اشاره کرده و میگوید: آیین عمومی و باشکوه پیادهروی اربعین در تاریخ معاصر، مرهون هوشمندی، درایت و سیره عملی علمای بزرگ حوزه علمیه نجف اشرف است. این سنت خیرهکننده ابتدا با اقدام علمی و الگوسازی عملی فقیهان و محدثان نامداری همچون شیخ انصاری و محدث نوری پایهگذاری و تثبیت شد. در دورههای بعد نیز مرجع عالیقدر، مرحوم آیتاللهالعظمی سید محمود حسینی شاهرودی، نقشی کلیدی در احیای مجدد این جریان ایفا کرد؛ ایشان باوجود کهولت سن و سختی راه، شخصاً و به طور مداوم پای پیاده عازم کربلا میشدند و همین التزام منحصربهفرد، موجی از اشتیاق را میان طلاب و عامه مردم پدید آورد؛ تا جایی که در خاطرات رجال برجسته انقلاب اسلامی نیز توصیف فراوانی از رونق و معنویت این زیارت پیاده در آن سالها به چشم میخورد.
ایشان در ادامه، حفظ و امتداد این سنت در مواجهه با اختناق سخت حکومتی را حاصل فداکاری مردم و فتواهای شجاعانه دانسته و خاطرنشان میسازد: در دوران سلطه رژیم بعث عراق، زیارت اربعین و هرگونه حرکت پیاده بهشدت ممنوع شد و زائران با سرکوب، زندان و حتی شلیک مستقیم مواجه بودند. در آن شرایط بحرانی، فتوای تاریخی و مجاهدانه آیتالله سید محمد صدر مبنی بر وجوب ثانوی این آیین، روح تازهای در پیکر زیارت دمید و موجب شد مؤمنان شبانه و مخفیانه از دل نخلستانها و مسیرهای فرعی حاشیه فرات، چراغ این حرکت حسینی را روشن نگه دارند. با سقوط رژیم بعث، این سنت با تدابیر حکیمانه رهبر شهید انقلاب اسلامی و هدایتهای مراجع عظام تقلید در نجف اشرف، بهویژه حضرت آیتاللهالعظمی سیستانی، از یک آیین بومی و منطقهای به یک همایش عظیم، فراملی و نماد بینظیر همبستگی امت اسلامی تبدیل شد.
اخلاق زیارت، تکریم میزبانان و رعایت عقلانیت
این کارشناس تاریخ اسلام با تأکید بر اینکه پاسداشت هویت معنوی اربعین در گرو مراقبت دقیق از رفتارهای اخلاقی، حفظ حرمت میزبانان و پرهیز از ایجاد تقابلهای ساختگی است، ابراز میدارد: آیین باشکوه اربعین هرگز نباید در تقابل با فریضه بزرگ و الهی حج قرار گیرد؛ چرا که هر دو از برجستهترین شعائر الهی و مایه عزت و انسجام امت اسلامی هستند. علاوه بر این، احترام عمیق و خاضعانه به میزبانی کریمانه، ایثارگرانه و سنتهای اصیل مردم شریف عراق و نیز پرهیزِ کامل از رفتارهای توقع آمیز، فخرفروشانه یا برتریجویانه، شالوده اصلی پایداری این همبستگی و اخوت دینی به شمار میرود. زائران حضرت سیدالشهدا (ع) باید در تمام طول این مسیر نورانی، با نگاهی سرشار از تواضع، تکریم و قدردانی گام بردارند تا حقیقت زیارت در رفتارشان متجلی شود.
دکتر طاووسی مسرور در بخش پایانی سخنان خود، رعایت عقلانیت و توجه به اولویتهای خانوادگی و اجتماعی را شرط اساسی درک برکات معنوی این سفر دانسته و یادآور میشود: زیارت مستحب اربعین هرگز نباید بهسلامت جسمی، وظایف شغلی یا مسئولیتهای اساسی خانوادگی لطمه بزند و موجب عسرت، مشقت بیمورد و آزار همراهان، بهویژه کودکان و سالمندان شود. زائران گرامی میتوانند با برنامهریزی هوشمندانه، انتخاب مسیرهای اصیل و خلوتتر همچون مسیر تاریخی بغداد به کربلا، و پرهیز از ماندن بیمورد و طولانیمدت در شهر کربلا، شرایط را برای زیارت سایر مشتاقان نیز فراهم آورند. با این الگوی هوشمندانه و معرفت محور است که زائر میتواند جوهره اصلی زیارت را صیانت کرده و با دلی لبریز از نورانیت، آگاهی و برکت به دیار خود بازگردد.
مطالب مرتبط
ارسال نظرات
- پربازدیدترین
- آخرین اخبار
پخش زنده
تلویزیون اینترنتی آستان نیوز
پویش ها
