نگارگری؛ هنری پویا با تغییرات گسترده در تاریخچه خود

به گزارش آستان نیوز، معنای چهره در هنر‌های تجسمی در ابتدا چه بوده و چه فراز و نشیبی را در تاریخ نگارگری گذرانده است؟ سوالی بود که استاد رضا مهدوی در کارگاه یک‌روزه «بررسی سیر تحول چهره‌نگاری در نگارگری اسلامی» که به همت مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی با حضور جمعی از علاقه‌مندان و فعالان هنر‌های تجسمی در نگارخانه رضوان برگزار شد، به آن پاسخ داد.

رضا مهدوی متولد سال ۱۳۵۱ در مشهد است، وی دارای مدرک کارشناسی زیست‌شناسی عمومی از دانشگاه آزاد مشهد است، شروع فعالیت‌های هنری استاد مهدوی از سال ۱۳۶۴ بوده و در این مدت شاگردان هنرمندی را در رشته‌های نگارگری، تذهیب و گل مرغ پرورش داده است. این هنرمند علاوه بر تدریس، سابقه داوری در جشنواره‌ها و کسب مقام‌های مختلف در رویداد‌های هنری داشته است.

هنر ایرانی چه ویژگی‌هایی دارد؟

این استاد رشته نگارگری با اشاره به قدمت چندهزارساله نقاشی ایرانی، گفت: در این مدت، چهره‌نگاری به‌عنوان یکی از اولویت‌ها در نگارگری ایرانی بوده است و نقش بانوان در این بخش، سهم بالایی بوده، همچنین، زنان جایگاه ویژه‌ای در چهره‌نگاری در نقاشی ایرانی داشته‌اند.

رضا مهدوی با اشاره به اینکه در تاریخ نگارگری ایران، عمدتاً چهره‌نگاری‌ها با ساده‌بودن بینی، چشم‌ها بزرگ و دهان کوچک بود، افزود:، اما باگذشت قرون مختلف، هم مواد اولیه تغییر کرد، هم فرم صورت با تغییرات گوناگونی رو‌به‌رو شد.

به گفته وی، یک‌سری از اعضای چهره و نوع پوششش در مرد‌ها و زنان در چهره‌نگاری‌های تاریخی، دارای معانی مختلفی هستند که قدرت و جایگاه در سلسله پادشاهی از مهم‌ترین این معانی محسوب می‌شود. علاوه بر این، چشم در چهره‌نگاری دوره هخامنشی نماد بصیرت است و در دوره‌های قبل از آن نماد معنویت بوده است.

این هنرمند با اشاره به اینکه نگارگری هنری پویا است، ادامه داد: این هنر از ابتدا تاکنون تغییرات گوناگونی را پشت سر گذاشته و این مسئله به‌خاطر پویا بودن این رشته است.

مهدوی با اشاره به اشیایی که با قدمت بسیار طولانی در کشور‌هایی همچون روسیه و چین طی سال‌های اخیر کشف شده‌اند، علت این موضوع را قدمت بالای فرهنگ و هنر ایرانی دانست و اضافه کرد: نگارگری در دوره‌های مختلف تاریخ فقط در دسترس پادشاهان بود و عموم مردم این امکان را نداشتند که در این رشته هنری فعالیت داشته باشند، این موضوع باعث شد در هر دوره‌ای که پادشاهان به دنبال کشورگشایی بودند، فرهنگ و هنر هیچ پیشرفتی نکرد؛ اما در مقابل وقتی پادشاهان به هنر توجه می‌کردند، انواع هنر‌ها به‌ویژه نگارگری ارتقا پیدا می‌کرد.

وی بیان کرد: نقاشانی که در دوره‌های پادشاهان مختلف اقدام به چهره‌نگاری می‌کردند معمولاً چهره‌ها را بدون احساس طراحی می‌کردند، به‌طوری که این موضوع در بیشتر چهره‌نگاری‌های باقی‌مانده از سلسله‌های مختلف پادشاهی وجود دارد.

به گفته این هنرمند، ویژگی‌های چهره در چهره‌نگاری‌های که توسط نقاشان در دوران هخامنشیان، زندیه و صفویه کشیده شده، عمدتاً شبیه به هم است.

مهدوی، استفاده از رنگ‌های لعابی در دوران پادشاهانی همچون هخامنشی را از جمله تکنیک‌های خاص و مهم هنر‌های تجسمی در این دوره دانست و تصریح کرد: علت اینکه در تاریخ می‌خوانیم مغول‌ها و امثال آنها، کتابخانه‌ها را از بین بردند این بود که می‌خواستند فرهنگ و هنر ایران را از بین ببرند، همین موضوع باعث شد در حال حاضر، آثاری که با رنگ‌های لعابی در دوره‌های مختلف پادشاهی تولید شده، کمتر وجود داشته باشند.

وی با اشاره به ویژگی‌های چهره‌نگاری در دوران پادشاهی اشکانیان، گفت: این دوران زمینه را برای شکوفایی هنر در دوران ساسانیان فراهم کرد. همچنین، به‌خاطر تنوع منطقه‌ای که دوران اشکانیان وجود داشت، فقط یک‌سری از نقاشی‌های دیواری آن هم در سیستان و بلوچستان از این دوران کشف شده‌اند.

این هنرمند ادامه داد: سکه‌های اشکانی به‌خاطر برخورداری از چهره‌های کشیده شده افراد مهم آن دوران، اهمیت پیدا می‌کند.

مهدوی، دوران ساسانی را مهم‌ترین و اثرگذارترین دوره در تغییرات و ارتقای چهره‌نگاری عنوان کرد و افزود: چهره‌ها در این دوران واقع‌گرایی ندارند و هنرمندان، آنچه که پادشاهان می‌خواستند به تصویر می‌کشیدند. همچنین، استفاده از چشم‌های درشت، بینی کشیده و ریش منظم نیز نشان‌دهنده چهره دقیق هر پادشاه در دوران ساسانی بود.

نقش ورود اسلام به ایران در خلق آثار چهره‌نگار

وی با اشاره به ورود اسلام به ایران و نقش آن در خلق آثار هنری چهره‌نگاری، گفت: هنرمندان ایرانی پس از ورود اسلام به ایران، تجاربی که از دوران ساسانی داشتند را وارد تولید اثر در دوران اسلام می‌کردند.

این هنرمند با اشاره به آسیب‌های ایجاد شده اعراب به اماکن تاریخی در حمله آنها به ایران، اضافه کرد: بااین‌وجود، نقاشی‌های زیادی بر روی دیوار‌های قصر‌های پادشاهان ایرانی همچون امویان به‌عنوان پادشاهان اسلامی وجود داشت که برخی از آنها تاکنون نیز از بین نرفته است.

مهدوی با اشاره به گسترش معماری اسلامی در ایران پس از ورود اسلام به این کشور، یادآور شد: یکی از زیبایی‌هایی که در فرهنگ و هنر ایران وجود دارد این است که عرب‌ها باوجود اینکه تلاش کردند فرهنگ و هنر ایرانی را در حمله خود از بین ببرند، اما نتوانستند به هدف خود برسند و فرهنگ و هنر ایران باوجود همه شرایط پس از جنگ، دوباره حفظ شد و پیشرفت کرد.