دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی:
سیره رضوی نذر را به سرمایهای برای کرامت و گرهگشایی تبدیل کرده است
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، با اشاره به نقش آستان قدس رضوی در ساماندهی نذورات، گفت: نذر برای امام رضا (ع) از یک عمل عبادی فردی فراتر رفته و به الگویی برای تولید سرمایه اجتماعی، حکمرانی مردمبنیاد و گرهگشایی از مسائل اساسی کشور تبدیل شده است.
به گزارش آستاننیوز، فرهنگ نذر در جامعه اسلامی همواره فراتر از یک عمل عبادی فردی بوده و در سیره اهلبیت (ع)، بهویژه حضرت امام رضا (ع)، جایگاهی تمدنی، اجتماعی و فرهنگی یافته است. حجتالاسلام والمسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در گفتوگویی، ابعاد مختلف این سنت الهی را از منظر فقه، جامعهشناسی، روانشناسی و حکمرانی فرهنگی تشریح کرده است که، در ادامه میخوانید.
آقای خسروپناه فرهنگ نذر در فقه امامیه چه جایگاهی دارد و حقیقت فقهی آن چیست؟
نذر در فقه امامیه از مصادیق «ایقاع» است؛ تعهدی یکجانبه که با انگیزه قصد قربت و با عبارت شرعی «لِلَّهِ عَلَیَّ» منعقد میشود. نذر امری اختیاری است که به واسطه جعل مکلف، حقیقت شرعیه یافته و عمل غیرواجب را بر ذمه مکلف «واجب منجز» میسازد و تخلف از آن مستلزم کفاره است.
بر اساس قواعد مسلم فقه امامیه، متعلق نذر باید دارای «رجحان شرعی، عقلی یا عقلایی» باشد. نذر امر مرجوح، مباح بدون غرض یا امر حرام و مکروه، باطل و فاقد انعقاد شرعی است.
قرآن کریم نیز وفای به نذر را از اوصاف برجسته ابرار و اهلبیت (ع) دانسته و در آیه «یوفون بالنذر...» به نذر سهروزه حضرت علی (ع)، حضرت زهرا (س) و حسنین (ع) اشاره میکند که شاکله اصلی معرفتشناسی نذر شیعی را، شکل داده است.
از منظر زبانشناسی و معناشناسی، نذر چه مفهومی دارد؟
بر اساس تحلیلهای معناشناختی و زبانشناسی سامی، ریشه «نذر» با مفهوم خطر، ترس و انذار پیوند بنیادین دارد. نذر یک مدل ارتباطی سهوجهی میان ناذر، خداوند متعال و احساس خطر و ناامنی است. انسان در مواجهه با مخاطرات، با نذر کردن خود را در پناه حمایت الهی قرار میدهد.
در قرآن نیز دو انگاره وجود دارد؛ نخست «نذر» به معنای عهد و پیمان با خداوند برای برآورده شدن حوائج، و دوم «نذر نذیره» که به وقف کردن خویش یا فرزند برای خدمت در امر قدسی اشاره دارد؛ همانند نذر همسر عمران برای حضرت مریم (س).
نذر چه آثار روانشناختی و تربیتی برای انسان دارد؟
نذر در زیستجهان مؤمنانه، گریزگاهی ساختارمند در برابر اضطرابهای وجودی، ناامنیها و صدمات روحی است. ناذر با قطع امید از اسباب ظاهری، امر خود را به قدرت بینهایت الهی میسپارد و به سکینه درونی دست مییابد. از سوی دیگر، نذر تمرینی برای تزکیه نفس، عبور از خودخواهی، انفاق از محبوبات و تثبیت روحیه سخاوت در وجود انسان است.
چگونه نذر به سرمایه اجتماعی و سبک زندگی اسلامی تبدیل میشود؟
نذر یکی از مردمیترین و خودجوشترین ابزارهای تحقق گفتمان مواسات و کمک مؤمنانه است. این سنت از آیینهای کهن داد و دهش تا سفرههای نذری در فرهنگ ایرانی استمرار داشته، اما اسلام آن را از رفتارهای خرافی پالایش و به جهاد مالی و رفتاری آگاهانه تبدیل کرده است.
بر اساس پژوهشهای دانشگاهی، نذر یک نهاد حمایتی درونزا است که موجب بازتوزیع عادلانه ثروت، تأمین بخشی از نیازهای معیشتی، کاهش آسیبهای اجتماعی، ارتقای رفاه ذهنی و حفظ کرامت انسانی میشود.
همچنین نذر اعتماد عمومی، مسئولیتپذیری متقابل، انسجام ملی و سرمایه اجتماعی را افزایش داده و عمل فردی عبادی را به یک کنش همافزای شبکهای در سطح محلات، تکایا و مساجد تبدیل میکند.
جایگاه نذر برای حضرت امام رضا (ع) را چگونه تبیین میکنید؟
حضرت امام رضا (ع) ملجأ و پناهگاه معنوی ایرانیان است. نذر رضوی نماد عینی ولایتمداری، توسل و نصرت اهلبیت (ع) به شمار میرود. سیره رضوی هم بر کرامت انسان و دستگیری از محرومان استوار است، از این رو نذر برای آستان قدس رضوی، تجلی عملی سیره امام مهربانیها در جامعه محسوب میشود.
برخی تصور میکنند نذر برای امام رضا (ع) تنها به اطعام در حرم محدود میشود. نگاه شما چیست؟
این نگاه نیازمند بازتعریف است. آیتالله شهید سید ابراهیم رئیسی (ره) با شعار «همه خادمالرضاییم» مفهوم خادمی را از جغرافیای حرم مطهر به سراسر کشور، گسترش داد.
بر همین اساس، نذر برای امام رضا (ع) تنها منحصر به اطعام در صحنهای حرم نیست؛ بلکه هر اقدام گرهگشا در محرومترین نقاط کشور، از ساخت خانه برای محرومان تا آزادسازی زندانیان، تأمین جهیزیه، درمان بیماران و خدمت به نیازمندان، میتواند نذر رضوی و خادمی حضرت، تعریف شود.
نقش آستان قدس رضوی در تزریق نذورات به نیازهای جامعه چیست؟
آستان قدس رضوی با طراحی بسترهای هوشمند، نذورات را به سمت حوزههای اولویتدار جامعه هدایت کرده است. نذر آزادسازی زندانیان جرایم غیرعمد، نذر ایتام و کودکان بیسرپرست، نذر سلامت و درمان بیماران صعبالعلاج و همچنین نذر نخبگانی از جمله نمونههای این رویکرد است. برای مثال، اهدای مدالهای علمی و المپیادها به موزه آستان قدس رضوی، نمونهای از نذر معنوی در مسیر نخبهپروری محسوب میشود.
آیا نذر باید متناسب با نیازهای روز جامعه متحول شود؟
بدون تردید. فقه شیعه متناسب با زمان و مکان پاسخگو است. رهبر شهید انقلاب (رحمتاللهعلیه) نیز در استفتائات فقهی تأکید داشتند که نذورات باید براساس مصالح واقعی اماکن مقدسه و نیازهای روز جامعه هزینه شوند. نمونه آن، فتوا به عدم وجاهت نذر شمع در شرایط کنونی است که نشان میدهد نذرها باید از امور کماثر به سمت نیازهای واقعی جامعه هدایت شوند.
از این رو، نذر فرهنگی، رسانهای، علمی، آموزشی، فناورانه و سلامت باید در کنار نذرهای سنتی توسعه یابد؛ از اهدای کتاب و تولید محتوای فرهنگی گرفته تا وقف تجهیزات آزمایشگاهی، بورسیه تحصیلی، نذر وقت و تخصص نخبگان، اهدای خون و تجهیزات پزشکی.
نذر چه نقشی در حکمرانی و تمدنسازی اسلامی دارد؟
تمدن نوین اسلامی بر مشارکت فعال مردم در اداره جامعه استوار است. نذر نمونهای از حکمرانی مردمبنیاد است که بخشی از بار مالی و اجرایی دولت را کاهش میدهد.
تجربه آستان قدس رضوی نیز نشان داده است که تجمیع نذورات خرد مردمی میتواند به سرمایههای بزرگ برای اجرای پروژههای زیرساختی مانند ساخت بیمارستان، مدارس، مراکز فناوری و مجتمعهای رفاهی تبدیل شود. این الگو، مدل اعتبارات خرد معنوی و مردمی را در برابر الگوهای سرمایهداری غربی ارائه میکند و رفاه مادی را با کرامت معنوی پیوند میزند.
مهمترین آسیبها و راهبردهای آینده فرهنگ نذر چیست؟
از مهمترین آسیبها میتوان به ناآگاهی از احکام شرعی نذر، اسراف و توزیع ناهمگون نذورات و نیز عدم انطباق نذرها با اولویتهای واقعی جامعه اشاره کرد.
در مقابل، نهادهای فرهنگی باید با مهندسی فرهنگی و بدون تضعیف انگیزههای دینی مردم، نیت ناذران را به سمت نذرهای علمی، آموزشی، ازدواج، مسکن و سایر نیازهای اولویتدار هدایت کنند.
همچنین شفافسازی و ارائه گزارش دقیق از محل مصرف نذورات در آستانهای مقدس و نهادهای حمایتی، موجب افزایش اعتماد عمومی و تقویت سرمایه اجتماعی خواهد شد.
مطالب مرتبط
ارسال نظرات
- پربازدیدترین
- آخرین اخبار
پخش زنده
تلویزیون اینترنتی آستان نیوز
پویش ها
