وقف می‌تواند به راهکاری پایدار برای حل مسائل اقتصادی تبدیل شود

به گزارش آستان‌نیوز، مرتضی مرتضوی کاخکی، دکترای علوم اقتصادی واستادیار و مدیر گروه اقتصاد دانشگاه علوم اسلامی رضوی ، با اشاره به جایگاه تاریخی وقف در تمدن ایران و اسلام اظهار کرد: شناخت جایگاه امروز وقف در اقتصاد بدون شناخت جایگاهی که این نهاد در تمدن ایران و تمدن اسلامی داشته است، ممکن نیست.

وقف؛ نهادی ریشه‌دار در تاریخ ایران و اسلام

وی افزود: وقف به معنای اختصاص دادن مال برای ایجاد یک جریان پایدار درآمد و استمرار یک فعالیت خیرخواهانه و مفید برای جامعه است و ریشه‌های آن را می‌توان حتی در دوره‌های پیش از اسلام نیز مشاهده کرد.

مرتضوی کاخکی ادامه داد: در ایران باستان، برای پایداری فعالیت آتشگاه‌ها و آتشکده‌ها، هزینه نگهداری بنا، حفظ آتش و پرداخت مقرری به موبدان از منابعی پایدار تأمین می‌شد و نمونه‌هایی از این سنت در آثار و متون تاریخی قابل مشاهده است.

وی با اشاره به جایگاه وقف در اسلام بیان کرد: اگرچه مفهوم وقف با همین تعبیر در قرآن کریم مطرح نشده است اما مفاهیمی مانند «صدقه جاریه» مورد تأکید قرار گرفته و در صدر اسلام و به‌ویژه در سیره اهل‌بیت(ع)، نمونه‌های متعددی از وقف وجود دارد.

این استاد دانشگاه، وقف را یکی از ابزارهای مهم برای پایدارسازی فعالیت‌های خیریه دانست و گفت: این ظرفیت به‌ویژه درباره مسجد که در تمدن اسلامی پایگاه مهم اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و معنوی بوده، جایگاه ویژه‌ای داشته است.

چرا ظرفیت وقف در روزگار جدید کمتر شناخته شده است؟

مرتضوی کاخکی درباره دلایل کم‌رنگ‌شدن توجه به وقف در دوره معاصر اظهار کرد: بخشی از این مسئله به تحولات تاریخی و نوع مواجهه دولت‌ها با موقوفات بازمی‌گردد. در برخی دوره‌ها، دولت‌ها با بعضی موقوفات همراه نبوده‌اند و در دوره‌هایی مانند عصر صفویه نیز شاهد توجه و حمایت گسترده از موقوفات و به‌ویژه توسعه موقوفات آستان قدس رضوی بوده‌ایم.

وی افزود: این فراز و فرودها می‌تواند نوعی بی‌ثباتی در بهره‌گیری از ظرفیت وقف ایجاد کرده باشد. از سوی دیگر، گاهی تخریب یا تغییر یک موقوفه به همه موقوفات تعمیم داده شده، در حالی که تغییر و تحول در یک ملک، پدیده‌ای طبیعی است و اتفاقاً موقوفات به دلیل ماهیت پایدار خود در بسیاری موارد بیش از املاک شخصی در طول زمان دوام آورده‌اند.

مدیر گروه اقتصاد دانشگاه علوم اسلامی رضوی، گسترش رفاه و افزایش نقش دولت در ارائه خدمات عمومی را از دیگر عوامل کم‌رنگ‌شدن نقش وقف دانست و تصریح کرد: در دوره معاصر، با پررنگ‌شدن نقش دولت در خدمات عام‌المنفعه و همچنین شکل‌گیری اقتصاد متکی به درآمدهای نفتی، بخشی از کارکردهایی که پیش‌تر از طریق نهادهایی مانند وقف دنبال می‌شد، به دولت منتقل شد.

وقف می‌تواند به نیازهای جدید اقتصادی پاسخ دهد

وی در پاسخ به این پرسش که آیا موقوفات توانایی پاسخ‌گویی به مسائل جدید اقتصادی را دارند، گفت: هر خدمت عام‌المنفعه یا خیرخواهانه‌ای که به استمرار نیاز داشته باشد، می‌تواند از ظرفیت وقف برای تأمین مالی، فضا یا سایر نیازهای خود استفاده کند.

مرتضوی کاخکی افزود: وقف صرفاً ابزار تأمین مالی نیست؛ بلکه می‌تواند مستقیماً در ایجاد زیرساخت و ارائه خدمات نیز نقش داشته باشد؛ برای مثال، اگر امروز یک نوع عمل جراحی یا فرآیند علمی به پژوهش و توسعه نیاز داشته باشد، منابع وقفی می‌توانند هزینه تحقیق و توسعه آن را تأمین کنند یا حتی برای ایجاد مراکز آموزشی و پژوهشی مورد استفاده قرار گیرند.

وی تأکید کرد: متناسب با تغییر نیازهای جامعه، وقف همچنان می‌تواند یک راه‌حل پایدار برای تأمین خدمات و منافع عمومی باشد.

وقف در فضای مجازی و مالکیت فکری

این استاد دانشگاه با اشاره به ظرفیت وقف‌های نوین اظهار کرد: امروز باید درباره موضوعاتی مانند وقف دامنه اینترنتی، وب‌سایت، محتوا و حتی مالکیت فکری نیز بحث شود.

وی افزود: برای مثال، اگر فردی فرمولاسیون یک دارو را در مسیر وقف قرار دهد، باید درباره نحوه بهره‌برداری عمومی از آن و چگونگی تبدیل این منفعت به یک جریان پایدار تصمیم‌گیری شود؛ برای نمونه می‌توان فرمولاسیون را در اختیار یک شرکت تولیدکننده قرار داد تا دارو تولید و منفعت آن در مسیر نیت واقف مصرف شود.

مرتضوی کاخکی خاطرنشان کرد: بنابراین وقف نوین در دنیای جدید مسائل مهم و متعددی به همراه دارد که باید از نظر فقهی، اقتصادی و مدیریتی مورد توجه قرار گیرد.

وقف چگونه به کاهش فقر کمک می‌کند؟

وی در ادامه با تأکید بر نقش وقف در بهبود توزیع درآمد گفت: وقف می‌تواند از طریق انتقال بخشی از دارایی یک فرد به عموم جامعه یا گروه‌های نیازمند، به کاهش فقر و بهبود توزیع درآمد کمک کند.

مرتضوی کاخکی باغ وکیل‌آباد مشهد را نمونه‌ای از این کارکرد دانست و توضیح داد: اگر یک فرد بخواهد به‌تنهایی سرمایه لازم برای تأمین آب، ایجاد فضا و نگهداری باغی مانند وکیل‌آباد را فراهم کند، طبیعتاً بهره‌مندی عمومی از چنین فضایی بسیار محدود خواهد بود؛ اما وقتی چنین ملکی وقف مردم مشهد می‌شود، عموم مردم می‌توانند از آن استفاده کنند.

وی افزود: در چنین شرایطی، بهره‌مندی از یک دارایی مولد به گروه خاصی از جامعه محدود نیست و افراد با سطوح مختلف درآمدی می‌توانند از آن استفاده کنند. بنابراین خروج یک دارایی از اختیار یک فرد و قرارگرفتن منفعت آن در اختیار عموم، به خودی خود می‌تواند به بهبود توزیع درآمد و ایجاد احساس برابری در جامعه کمک کند.

آینده موقوفات آستان قدس رضوی در گرو بهره‌وری و حفظ نیت واقفان

این استاد دانشگاه درباره آینده موقوفات آستان قدس رضوی نیز اظهار کرد: اگر تحولات در ارکان وقف به‌درستی درک شود و متناسب با زمان، سازوکارهای بهره‌برداری از موقوفات تغییر کند، آستان قدس رضوی می‌تواند نقش پیش‌برنده‌ای در حوزه موقوفات داشته باشد.

وی ادامه داد: نگاه سنتی که بهره‌برداری از موقوفات را صرفاً در فروش حق‌ تقدیمی یا اجاره‌داری خلاصه می‌کند، باید به‌تدریج متحول شود اما این تحول نباید موجب فاصله‌گرفتن آستان قدس رضوی از ریشه‌های اصلی موقوفات شود.

مرتضوی کاخکی تأکید کرد: بسیاری از اموال و املاک آستان قدس رضوی حاصل اعتماد و نیت انسان‌هایی است که با انگیزه‌های دینی و اعتقاد به جایگاه این نهاد، اموال خود را وقف امام رضا(ع) کرده‌اند. بنابراین سرمایه اصلی آستان قدس رضوی فقط املاک و مایملک نیست، بلکه انگیزه و اعتماد واقفانی است که این اموال را در اختیار آستان قدس قرار داده‌اند و باید از این سرمایه اجتماعی حراست شود.

وی با اشاره به ضرورت توجه به نیت واقف در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی درباره موقوفات گفت: بهره‌وری اقتصادی موقوفات اهمیت دارد اما در کنار آن باید نیت واقف نیز به‌عنوان ریشه اصلی پایداری وقف مورد توجه باشد.

تغییر کاربری باید در خدمت نیت واقف باشد

این استاد دانشگاه برای تبیین این موضوع به نمونه‌ای فرضی اشاره کرد و گفت: اگر فردی ملکی را برای برگزاری جلسات قرآن وقف کرده باشد و پس از مدتی بهره‌برداری اقتصادی از باغ موجود در آن منطقه توجیه نداشته باشد، منطق اقتصادی ممکن است تغییر کاربری ملک را پیشنهاد کند؛ اما این تغییر نباید به معنای کنارگذاشتن نیت واقف باشد.

مرتضوی کاخکی افزود: می‌توان با یک مطالعه اقتصادی، در همان محل دارالقرآن، مرکز آموزش قرآن، واحدهای درآمدزا یا حتی کتاب‌فروشی قرآنی ایجاد کرد تا هم نیت واقف استمرار پیدا کند و هم موقوفه از نظر اقتصادی بهره‌ور شود.

وی تصریح کرد: اگر به‌دلیل توجیه اقتصادی، چنین ملکی فروخته شود و فعالیت قرآنی به منطقه دیگری منتقل شود، ممکن است در کوتاه‌مدت منفعت اقتصادی ایجاد کند، اما اعتماد واقفان و جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مرتضوی کاخکی در پایان گفت: تحول در شیوه بهره‌برداری از موقوفات، شفافیت، رصد مستمر عملکرد موقوفات و استفاده از راهکارهای خلاقانه می‌تواند آینده موقوفات آستان قدس رضوی را، تضمین کند.