معرفی حمام وقفی دروازه در دوره صفوی

به گزارش آستان نیوز، آمنه موسوی، کارشناس مطالعات اسنادی مدیریت مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی دراین‌خصوص به خبرنگار ما، گفت: قدمت حمام‌های ایران به دوره باستان برمی‌گردد، اما انجام فرایض دینی پس از اسلام، یکی از ضرورت‌های توجه به استحمام در کشور بوده است. در این میان، با گسترش سنت حسنه وقف، به‌ویژه از دوره صفویه به بعد، ایجاد بنا‌های عام‌المنفعه از جمله حمام، به‌صورت وقف افزایش‌یافته است.

وی، ادامه داد: در مشهد مقدس به‌عنوان یک شهر مذهبی و زیارتی، به‌خصوص در جوار بارگاه ملکوتی حضرت رضا (ع) نیز بنا‌های عمومی بسیاری همچون حمام برای رفاه حال زائران از قدیم به وجود آمد که امروزه بسیاری از آنها از بین رفته یا تغییر کاربری داده است و تنها نام و نشانی از این میراث‌فرهنگی را در اسناد تاریخی می‌توان یافت. حمام دروازه نیز نمونه‌ای از این حمام‌هاست.

این کارشناس ارشد رشته تاریخ‌تمدن با اشاره به اینکه درباره ویژگی‌ها و کارکرد‌های حمام‌های مشهد از جمله حمام دروازه، اطلاعات بسیار اندکی در منابع وجود دارد، بیان کرد: در بایگانی اسناد آستان قدس رضوی که مربوط به تشکیلات اداری این آستان مقدس از دوره صفویه است، ۱۱۴ شماره سند تاریخی مرتبط با حمام دروازه، قابل‌بررسی است.

وی افزود: این اسناد در موضوعاتی نظیر پرداخت هزینه روشنایی، تعمیرات، پرداخت مواجب و مستمری به کارکنان و فراشان این آستان مقدس، دریافت وجوهات نقدی و جنسی از مستغلات آستان قدس در مشهد و مخارج انجام شده از محل آن، اعتبارات تعیین شده برای مخارج مختلف، اجاره‌نامه‌ها و...، به حمام دروازه اشاره دارد؛ بنابراین کارکرد این حمام نیز همچون سایر حمام‌های ایران بوده است.

تاریخچه حمام دروازه

موسوی عنوان کرد: موقعیت مکانی حمام دروازه باتوجه‌به اسناد تاریخی موجود، بازار چهارسوق در محله «نوغان» مشهد بوده است. وجه تسمیه آن نیز به دلیل قرارگرفتن حمام در دروازه نوغان است؛ به‌طوری که دو نمونه سند در مورد پرداخت مواجب کارکنان از وجه اجاره حمام دروازه نوغان اشاره شده است. سند دیگری نیز مرتبط با دکان عنبرفروش در جنب حمام دروازه واقع در بازار چهارسوق وجود دارد.

وی ادامه داد: قدیمی‌ترین سند مربوط به حمام دروازه به سال ۱۰۱۰ هجری قمری در دوره صفویه با موضوع پرداخت مواجب به محمد‌رضا فراش حرم از محل اجاره حمام دروازه بر‌می‌گردد.

کارشناس مطالعات اسنادی آستان قدس رضوی گفت: همچنین سندی در خصوص اجاره حمام متعلق به سال ۱۰۱۱ هجری قمری، وجود دارد که روایت‌گر آن است؛ «خواجه محمد رضای علمدار ابن خواجه عرب مشهدی و امیر حاجی حمامی، حمامی واقع در شهر قدیم مشهد مشهور به حمام دروازه را به مدت یک سال، به اجاره و مقاطعه شرعی از اوقاف سرکار فیض‌آثار (آستان قدس) گرفته‌اند.»

وی افزود: از شرایط مندرج در این قرارداد اجاره می‌توان به این مورد اشاره کرد که مستأجران حمام، هر آنچه صرف تعمیر ضروری حمام کنند و آنچه از طرف آستانه باعث تعطیلی حمام شود، باید از وجه کل اجاره کسر شود.

موسوی بیان کرد: تعطیلی حمام دروازه در دهه اول محرم به‌ویژه ایام عاشورا برای عموم، از دیگر نکات قابل‌توجه مرتبط با این حمام تاریخی است؛ چراکه حمام در این بازه زمانی در اختیار هیئت‌های عزاداری قرار می‌گرفت. این موضوع در شروط اجاره‌نامه‌های آن نیز کاملاً مشهود است.

وی ادامه داد: همچنین این آستان مقدس در ایام تعمیرات حمام، آن را تعطیل و هزینه‌های تعمیر حمام را پرداخت می‌کرد. به طور مثال، در سندی متعلق به سال ۱۰۱۶ هجری قمری آمده است؛ «خواجه بیک حمامی و می‌رسید شیر‌حمامی، مبلغ دو تومان پول رایج خراسان، برای خرج عمارت حمام دروازه از این آستان مقدس دریافت کرده‌اند.»

این کارشناس مطالعات اسنادی گفت: در سندی متعلق به سال ۱۰۵۴ هجری قمری، استاد درویش حمامی فرزند استاد محب مشهدی و مستأجر حمام، به دلیل تعطیلی حمام در ایام عاشورا مبلغ ۱۶۰۰ دینار و برای تعمیر آن نیز مبلغ ۱۶۰۰ دینار از وجه اجاره، کسر کرده است.

وی ضمن معرفی دو سند دیگر موجود در بایگانی اسناد آستان قدس رضوی مرتبط با حمام دروازه به تاریخ‌های ۱۰۲۱ و ۱۰۸۲ هجری قمری، خاطرنشان کرد: ازآنجایی‌که در اسناد دوره قاجاریه این بایگانی در خصوص هزینه‌ها و اجاره حمام، سندی یافت نشده است، به نظر می‌رسد این حمام در این دوره، از بین رفته یا تغییر کاربری داده است.

گفتنی است، مدیریت مرکز اسناد و مطبوعات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، حافظ منابع اطلاعاتی ارزشمندی از جمله اسناد مکتوب و غیرمکتوب است که از طریق اهدا و خریداری و همچنین جمع آوری اسنادی که در چرخه امور اداری در این آستان مقدس تولید شده‌اند، گردآوری شده است.