از داغ غربت فاطمی تا سوز غربت رضوی؛ چرا خورشید هشتم در میان عاشقانش هم غریب است؟

در باور عامه، نام مبارک امام هشتم (ع) با لقب «غریب‌الغرباء» گره خورده و ذهن‌ها را روانه دوری از وطن و شهادت در دیار طوس می‌کند. اما آیا حقیقت غربت «عالم آل محمد (ع)» تنها در همین فاصله مکانی خلاصه می‌شود؟

حجت‌الاسلام والمسلمین ابراهیم انصاری بحرینی، پرده از لایه‌ای بس عمیق‌تر و جانکاه‌تر از این لقب برمی‌دارد؛ رنجی معنوی که نه در غربتکده طوس، بلکه در عیار معرفت زائران مشتاق شکل می‌گیرد. مشروح این گفت‌و‌گو در ادامه پیش‌روی شماست:

استاد انصاری بحرینی بزرگوار؛ به عنوان نخستین پرسش، وقتی لقب «غریب‌الغرباء» را درباره حضرت می‌شنویم، غالباً ذهن‌ها به سمت دوری ایشان از مدینه و شهادت در طوس می‌رود. آیا معنای غربت حضرت رضا (ع) منحصر به همین بُعد جغرافیایی است؟

با تسلیت ایام شهادت حضرت صدیقه طاهره (س)، باید بگویم ریشه تمام غربت‌ها و مظلومیت‌های تاریخ اهل‌بیت (ع) از همان عدم درک مقام والای امامت پس از رسول خدا (ص) و غربت حضرت زهرا (س) آغاز شد. درباره امام رضا (ع) نیز این لقب می‌تواند معنایی بسیار عمیق‌تر از غربت جغرافیایی داشته باشد. نوعی غربت وجود دارد که به مراتب دردناک‌تر و عمیق‌تر از دوری از وطن و خانواده است؛ و آن، غربت امام در میان کسانی است که او را می‌شناسند، دوستش دارند، خود را از پیروانش می‌دانند و برای زیارتش شتاب می‌کنند، اما حقیقت مقام او را درک نکرده‌اند. همه ائمه هدی (ع) به شکلی این غربت را تجربه کرده‌اند، اما این غربت در آستان رضوی رنگ و بوی ویژه‌ای به خود می‌گیرد.

شما به این موضوع اشاره فرمودید که همه ائمه معصومین (ع) طعم غربت را چشیده‌اند. چه ویژگی خاصی در غربت امام رضا (ع) وجود دارد که این‌گونه برجسته شده و این غربت چه ارتباطی با سطح شناخت مردم دارد؟

میزان غربت یک ولیّ خدا، ارتباط مستقیم با میزان شناخت مردم از مقام او و انتظاری دارد که از آنان می‌رود. یک قانون کلی در معارف دینی وجود دارد: هر اندازه شناخت انسان نسبت به امام بیشتر باشد، مسئولیت او نیز سنگین‌تر می‌شود و به همان اندازه انتظار بیشتری از او می‌رود. وقتی جامعه‌ای ادعای معرفت و محبت دارد ولی در عمل و نوع خواسته‌هایش از امام، رفتاری متناسب با آن مقام نشان نمی‌دهد، غربت امام در آن جامعه پررنگ‌تر و جانکاه‌تر می‌شود. در واقع غربت امام رضا (ع) سنجش محکی برای عیار معرفت ماست.

برای این‌که این مفهوم عمیق معارفی برای مخاطبان ملموس‌تر شود، آیا می‌توان تشبیهی در روابط انسانی ارائه داد تا درک کنیم چگونه یک بزرگوار در عین حضور ارادتمندانش همچنان غریب می‌ماند؟

برای درک بهتر این دغدغه، پدری را تصور کنید که فرزندانی عالم، عاقل و آگاه دارد. آنان پدر خود را به‌خوبی می‌شناسند و از مقام، توانایی‌ها و امکانات بی‌نظیر او آگاهی دارند. با این حال، پدر را رها می‌کنند و برای برآورده شدن نیاز‌های خود به این و آن مراجعه می‌کنند و چیز‌هایی را از دیگران می‌خواهند که نزد پدرشان به مراتب کامل‌تر و بیشتر وجود دارد. آیا چنین پدری در میان فرزندان خود احساس غربت نمی‌کند؟ اگر فرزندان خردسال یا ناآگاه باشند، پدر آنان را معذور می‌داند؛ زیرا هنوز مقام و توانایی او را درک نکرده‌اند. ولی هنگامی که فرزندان عالم و آگاه باشند، غفلت آنان بسیار دردناکتر خواهد بود. گاهی انسان در میان نزدیک‌ترین افراد زندگی خود غریب است، با آنکه آنان او را می‌شناسند و دوستش دارند.

این مثال حق مطلب را روشن کرد. اگر این نگاه را به جامعه خودمان تعمیم دهیم، ما که مفتخریم به میزبانی از امام رضا (ع) و ادعای محبت ایشان را داریم، در کدام نقطه دچار این غفلت شده‌ایم؟

وقتی به جامعه خودمان نگاه می‌کنیم، با مردمی رو‌به‌رو هستیم که مؤمن، دوستدار اهل‌بیت (ع) و آگاه به مقامات ائمه (ع) هستند. طبیعی است از چنین جامعه‌ای انتظار داشته باشیم شناخت عمیق تری نسبت به امام رضا (ع) داشته باشند و از دریای عظیم معارف و هدایت او بهره ببرند. اما در عمل چه می‌بینیم؟ متأسفانه شناخت برخی از مردم از امام رضا (ع) در داستان ضامن آهو، کبوتر حرم، برخی کرامات و برآورده شدن حاجت‌های دنیوی خلاصه می‌شود. در حالی که مقام امام رضا (ع) بسیار فراتر از این برداشت‌های محدود است. امام، حجت خداوند بر آفریدگان و دارای ولایت الهی است. قرآن کریم می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ» (سوره مائده، آیه ۳۵). امام همان وسیله الهی برای رسیدن به کمال است؛ پس چگونه ممکن است انسان در برابر چنین مقام بزرگی قرار گیرد، اما خواسته هایش تنها در پول، خانه، شغل و نیاز‌های محدود دنیوی خلاصه شود؟

آیا منظور شما این است که خواستن حاجت‌های دنیوی از صحن و سرای رضوی ناپسند است؟ یا بحث بر سر ناچیز بودن این خواسته‌ها در برابر عظمت مقام امام است؟

به هیچ وجه منظور ناپسند بودن حاجت دنیوی نیست. درخواست حاجت‌های دنیوی از خداوند متعال و توسل به امام برای برآورده شدن آنها، امری مشروع، پسندیده و نشان‌دهنده امید به درگاه الهی است و هیچ اشکالی ندارد. اما دغدغه اصلی اینجاست که چرا خواسته‌های ما در همین حد متوقف می‌شود؟ در زیارت‌های ما، درخواست معرفت کجاست؟ درخواست یقین کجاست؟ درخواست کمال ایمان، پاکی روح و رسیدن به مقامات بلند بندگی کجاست؟ درخواست آمادگی برای یاری امام مهدی (عج) و تحول واقعی در زندگی انسان کجاست؟ امام رضا (ع) دریایی عظیم از هدایت و معرفت الهی است. حیف نیست که از این دریای بیکران، تنها به چند قطره برای امور زودگذر دنیوی بسنده کنیم؟

چرا غربت یک امام در میان کسانی که او را می‌شناسند، به مراتب دردناک‌تر از غربت در میان ناآگاهان است؟

زیرا غربت امام در میان ناآگاهان قابل درک است؛ آنان مقام امام را نمی‌شناسند و بر اساس جهل خود رفتار می‌کنند. اما غربت امام در میان کسانی که او را می‌شناسند، بسیار عمیق‌تر و جانکاه‌تر است. این افراد به منزلت امام آگاه‌اند، به امامت او اعتقاد دارند و محبت او را اظهار می‌کنند، اما در بهره‌گیری از هدایت، معارف و مقام عظیم او کوتاهی می‌کنند. یکی از دردناک‌ترین انواع غربت آن است که امام در میان عارفان به مقام خویش غریب باشد؛ یعنی مردمی عظمت مقام او را بدانند، اما خواسته ها، آرزو‌ها و انتظاراتشان با سطح آن شناخت هیچ تناسبی نداشته باشد. از این زاویه است که باید در لقب «غریب الغرباء» تأملی دوباره و عمیق داشت.

به عنوان پرسش پایانی، یک زائر مشتاق در این چهارشنبه زیارتی، چگونه می‌تواند با دلسوزی و نگاهی نو، این غربت را از آستان رضوی بزداید و نگاه خود را اصلاح کند؟

غربت حقیقی امام رضا (ع) این است که با وجود میلیون‌ها عاشق و زائر، ابعاد مقام عظیم و معارف والای آن حضرت در اندیشه و برنامه‌ریزی زندگی ما غریب و ناشناخته بماند. غربت، یعنی ولایتی که هنوز به برنامه‌ای کامل برای زیستن و پرواز معنوی ما تبدیل نشده است. دغدغه من به عنوان یک برادر و خادم معارفی به همه زائران عزیز این است: بیایید در این روز زیارتی، سطح معرفت خود را بالا ببریم تا سطح خواسته‌هایمان نیز ارتقا یابد. هنگام تشرف، بیندیشیم که به زیارت چه شخصیت عظیمی آمده‌ایم. در عظمت مقام امامت بیندیشیم و به برکت آن حضرت، هدایت، معرفت، کمال و قرب الهی را درخواست کنیم؛ خواسته‌هایی که شایسته عظمت مقام امام باشد و دل امام زمانمان را شاد کند.