آرامش و ایستادگی در مکتب فاطمه (س)

در این ایام حزن‌انگیز، پای صحبت‌های آیت‌الله سید ابوالفضل طباطبایی اشکذری، کارشناس دینی نشسته‌ایم تا مرور کنیم که چگونه می‌توان از رفتار‌های عملی حضرت صدیقه طاهره (س) برای حل گره‌های فکری و رفتاری امروز بهره برد. خواندن این گفت‌و‌گو زاویه‌ای تازه از معنای صبر، دغدغه‌مندی و ثبات قدم را پیش روی ما می‌گذارد.

در باور دینی، حضرت فاطمه زهرا (س) چه جایگاهی در مسیر هدفمندی خلقت انسان دارند و چگونه می‌توان ایشان را الگوی عملی زندگی امروز قرار داد؟

وقتی به نظام آفرینش نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که جهان بر پایه هدفمندی استوار شده است. در این میان، انسان به عنوان اشرف مخلوقات، دارای عقل، اختیار و قدرت بهره‌گیری از امکانات عالم است و پیامبران و کتاب‌های آسمانی آمده‌اند تا او را از نقطه آغاز به مقصد نهایی برسانند. یکی از اصلی‌ترین اهداف خلقت انسان، دستیابی به آن جایگاه ارزشمندی است که حضرت صدیقه طاهره (س) در آن قرار دارند. در واقع، مسیر حرکت انسان در زندگی مانند یک مسابقه است که خط پایان و نقطه اوج آن، همان حقیقت رفتار فاطمی است.

در کلام پیامبر اکرم (ص) آمده است که خداوند با رضایت فاطمه (س) راضی می‌شود. این بدان معناست که آنچه در سیره ایشان مورد پسند بوده، دقیقاً همان معیار پسند الهی است. امروز هم در دوران غیبت حضرت ولی عصر (عج)، اگر این دغدغه را داریم که چه کنیم تا امام زمان (عج) از ما راضی باشند، پاسخ در سیره عملی حضرت زهرا (س) نهفته است. چنان‌که در روایات فرموده‌اند رفتار دختر پیامبر (ص) برای حضرت مهدی (عج) یک اسوه و الگوی عملی است؛ بنابراین نیازی نیست در گمانه‌زنی‌های دور از دسترس به دنبال مسیر درست بگردیم، بلکه سرآمد الگو‌های عملی در دسترس ما، حضرت فاطمه (س) هستند.

همه ما در زندگی با دشواری‌ها و تنگنا‌های مختلفی رو‌به‌رو می‌شویم. سیره حضرت زهرا (س) در مواجهه با این سختی‌ها چگونه بود و چطور می‌توان به این روحیه دست یافت؟

اگر به تاریخ زندگی حضرت صدیقه طاهره (س) نگاه کنیم، یک نکته بسیار برجسته و شگفت‌انگیز وجود دارد و آن این است که در تمام طول حیات ایشان، حتی یک کلمه شکایت یا نارضایتی از سختی‌ها دیده و شنیده نشده است. از دوران خردسالی و تحمل شرایط سخت محاصره در شعب ابی‌طالب گرفته تا فراز و نشیب‌ها و مشکلات اقتصادی در زندگی با امیرالمؤمنین علی (ع)، همواره روحیه تسلیم و رضا حاکم بود.

در روایات نقل شده است که در ماجرای نذر برای شفای فرزندان، وقتی قرار بر روزه گرفتن شد، نان و آردی در خانه نبود و حضرت علی (ع) برای تهیه آرد ناچار شدند از فردی جو قرض کنند. حضرت زهرا (س) با دست خود آرد را آماده کردند و نان پختند، اما در تمام این داستانی که پر از عسرت و سختی بود، ذره‌ای گله و شکایت وجود نداشت و هر چه بود، رضایت به درگاه الهی بود. این رفتار، الگوی عملی برای امروز ماست. در زندگی همه ما فراز و نشیب وجود دارد، اما کسی در مسابقه زندگی به مقصد می‌رسد که همت خود را بر هدف متمرکز کند و مداوم از طولانی بودن راه یا دشواری مسیر گله نکند.

گاهی برخی تصور می‌کنند دین‌داری یعنی صرفاً به امور شخصی رسیدن و پرهیز از ورود به مسائل جامعه. نگاه حضرت فاطمه (س) به مسئولیت‌های اجتماعی چه بود؟

در تفکر اسلامی، بی‌تفاوتی معنا ندارد. هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید من فقط سرگرم کار، مطالعه یا عبادات شخصی خود هستم و به آنچه در محیط اطرافم می‌گذرد کاری ندارم. پیامبر اسلام (ص) آمدند تا بی‌تفاوتی را از جامعه برچینند. ما نمی‌توانیم در برابر نیازمندی‌ها، مشکلات یا دغدغه‌های فکری و اخلاقی دیگران بی‌تفاوت باشیم، چرا که الگوی ما حضرت صدیقه طاهره (س) است.

داستان زیبایی در تاریخ نقل شده که بانویی پیش حضرت زهرا (س) آمد و گفت مادری کهنسال دارد که در نماز خود دچار سؤالاتی شده و او را فرستاده تا پاسخ بگیرد. حضرت با آغوش باز فرمودند هر چه می‌خواهی بپرس. آن زن شروع به پرسیدن کرد؛ سؤال اول، دوم، سوم تا این‌که سؤال‌ها به ده پرسش رسید. بعد از پاسخ به دهمین سؤال، آن بانو خجالت کشید و گفت دیگر شما را اذیت نمی‌کنم. اما حضرت زهرا (س) فرمودند باز هم بپرس. سپس مثالی زدند و فرمودند اگر به کسی بگویند بار سنگینی را به بالای پشت‌بام ببر و در ازای آن پاداشی بسیار بزرگ دریافت می‌کنی، آیا او از بردن آن بار خسته می‌شود؟ قطعاً خیر. حضرت فرمودند پاداشی که خداوند در برابر پاسخ دادن به سؤالات و رفع ابهامات مردم به من می‌دهد، آن‌قدر عظیم است که خستگی در آن راهی ندارد. این یعنی مسئولیت‌پذیری و گره‌گشایی از کار مردم.

در جریان دفاع از حق، حضرت زهرا (س) چه روش و شیوه‌ای را به کار گرفتند که بتواند الگویی برای آگاهی‌بخشی و حفظ آرامش جامعه باشد؟

روش حضرت زهرا (س) در مواجهه با مسائل اجتماعی و دفاع از حق، الگوی کاملی از آگاهی‌بخشی مستند، عقلانی و دور از تنش است. در تاریخ نقل شده است که وقتی حق امیرالمؤمنین علی (ع) نادیده گرفته شد، حضرت زهرا (س) شبانه به همراه حضرت علی (ع) به در خانه مهاجران و انصار می‌رفتند.

ایشان به سراغ کسانی می‌رفتند که زمان پیامبر (ص) را درک کرده بودند، مثل معاذ بن جبل. حضرت زهرا (س) از آنان نخواستند که شمشیر بکشند یا دست به اقدام تند بزنند، بلکه فقط فرمودند شما در غدیر حضور داشتید و سخنان پیامبر (ص) را شنیدید، پس بیایید و به آنچه دیده‌اید شهادت دهید و حقیقت را بگویید. این همان روشنگری بر مبنای منطق و بیان حقیقت است. متأسفانه در آن زمان، عده‌ای به دلیل عافیت‌طلبی و دنباله‌روی از دنیا، بهانه‌های مختلفی آوردند و از بیان حقیقت شانه خالی کردند، اما حرکت حضرت زهرا (س) به عنوان یک الگوی آگاهی‌بخشیِ اصیل در تاریخ باقی ماند.

پیوند میان رفتار حضرت زهرا (س) و تکالیف مؤمنان در دوران غیبت چیست و چگونه می‌توان این مسیر را ادامه داد؟

در روایتی از امام زین‌العابدین (ع) نقل شده است که مردم دوران غیبت، اگر دو ویژگی را در خود حفظ کنند، از اهل همه زمان‌ها برتر خواهند بود: نخست ایستادگی و ثبات قدم بر باور به امامت، و دوم انتظار فعال برای ظهور.

حضرت صدیقه طاهره (س) در تمام دوران پس از پیامبر (ص)، با وجود همه سختی‌ها و فشار‌های سنگین، تا آخرین لحظات دست از ثبات قدم و همراهی با حق برنداشتند. پیوند با ولایت و عدم تردید در مسیر حق، درس بزرگی است که از سیره ایشان می‌گیریم. کسانی که در دوران غیبت، مسئولیت‌های خود را می‌شناسند، نسبت به جامعه بی‌تفاوت نیستند و بر باور‌های دینی خود ثبات قدم دارند، در واقع جا پای جای الگوی فاطمی گذاشته‌اند.

در لحظات پایانی حیات حضرت زهرا (س)، چه نکات و وصایایی از ایشان بر جای ماند که عمق وفاداری و سیره ایشان را نشان می‌دهد؟

در لحظات پایانی عمر با برکت حضرت صدیقه طاهره (س)، ایشان در گفت‌و‌گو با امیرالمؤمنین علی (ع) به نکاتی اشاره فرمودند که اوج اخلاق و وفاداری در زندگی مشترک را نشان می‌دهد. حضرت فرمودند در تمام طول سال‌های زندگی مشترک، هرگز به تو دروغ نگفتم و خیانت نکردم. این جمله کوتاه، گواهی بر عمق پاکی و صمیمیت در زندگی ایشان است.

سپس حضرت وصایای خود را مطرح کردند؛ از جمله اینکه مراسم غسل، کفن و خاکسپاری ایشان به دور از هیاهو و در دل شب انجام شود تا پیام مظلومیت و ایستادگی ایشان در طول تاریخ زنده بماند. حضرت زهرا (س) تا آخرین لحظات، حتی با انجام نماز و دغدغه‌مندی برای فرزندانشان، درس بندگی، صبوری و پایمردی را به یادگار گذاشتند؛ درسی که امروز بیش از هر زمان دیگری در زندگی فردی و اجتماعی خود به آن نیازمندیم.