رمان «هستیا» روایت آرامش در میانه برآورده‌نشدن خواسته‌ها است

به گزارش آستان نیوز، این نشست با حضور نجمه جوادی نویسنده اثر و حمید بابایی منتقد ادبی، برگزار شد. در این نشست، ضمن بررسی چگونگی شکل‌گیری ایده و ساختار روایی کتاب، تجربه سال‌های خدمت نویسنده در حرم حضرت معصومه (س) و تأثیر آن بر خلق داستان موردتوجه قرار گرفت. همچنین منتقد اثر با اشاره به تفاوت کیفیت روایت در بخش‌های خانوادگی و حرم، بر ضرورت تقویت کشمکش و منطق روایی شخصیت‌ها تأکید کرد.

نجمه جوادی در ابتدای این نشست با اشاره به چگونگی شکل‌گیری «هستیا» گفت: پیشنهاد اولیه نگارش این کتاب از سوی انتشارات زائر مطرح شد. قرار بود مجموعه‌ای از قوانین و ضوابط حرم حضرت معصومه (س) در قالب داستانی برای استفاده خادمان تدوین شود. بااین‌حال، به دلیل گستردگی قوانین و دشواری تبدیل آنها به یک روایت داستانی جذاب، در ابتدا نسبت به این شیوه نگارش تردید داشتم.

وی افزود: از سال ۱۳۸۳ در حرم حضرت معصومه (س) خدمت می‌کنم و در این سال‌ها از نزدیک شاهد تغییر برخی قوانین و استمرار بسیاری از ضوابط بوده‌ام. نخستین طرحی که برای کتاب نوشتم، بیشتر بر شخصیت محدثه به‌عنوان یک خادم تمرکز داشت؛ اما نتیجه کار به نظرم خشک و فاقد جذابیت لازم برای مخاطب بود. باوجود استقبال اولیه ناشر، پیشنهاد کردم قوانین به‌صورت مستقیم گردآوری شوند. در نهایت نیز پس از اختلاف‌نظر درباره ساختار و محتوای اثر، کتاب به انتشارات به نشر ارائه شد و مراحل انتشار آن در این مجموعه دنبال شد.

جوادی با بیان اینکه «هستیا» بیش از آن که صرفاً درباره قوانین حرم باشد، حاصل تجربه شخصی اوست، اظهار کرد: سال‌ها دغدغه نوشتن درباره این فضا را داشتم و معتقد بودم باید بخشی از تجربه و دینی را که نسبت به حضرت معصومه (س) احساس می‌کنم، در قالب اثر ادبی بیان کنم. به همین دلیل، فضای حرم و تجربه حضور زائران و خادمان در آن، به یکی از محور‌های اصلی داستان تبدیل شد.

نویسنده کتاب درباره انتخاب عنوان و زاویه دید دوم‌شخص نیز توضیح داد: پس از نوشتن بخشی از رمان با زاویه دید اول‌شخص، شیوه دوم‌شخص را امتحان کردم و آن را متناسب‌تر با فضای عاطفی و حال‌وهوای اثر یافتم. عنوان «هستیا» نیز از احساس هستی‌بخشی و آرامشی گرفته شده که حضور در حرم می‌تواند برای زائر و خادم ایجاد کند.

وی با اشاره به تجربه مشاهده زائران در حرم حضرت معصومه (س) گفت: بار‌ها افرادی را دیده‌ام که با اضطراب و آشفتگی وارد حرم می‌شوند، اما پس از نشستن، گفت‌و‌گو با حضرت، بیان درد دل‌ها و گریه‌کردن، به آرامش می‌رسند. حتی ممکن است حاجتشان برآورده نشود، اما حال و شرایط روحی آنها تغییر کند. هدفم این بود که نشان دهم ارزش دعا و توسل فقط در رسیدن به خواسته‌ها خلاصه نمی‌شود و گاهی انسان باوجود برآورده‌نشدن حاجت، توانایی بیشتری برای پذیرفتن شرایط دشوار زندگی پیدا می‌کند.

جوادی با اشاره به ارتباط مضمون داستان باتجربه شخصی خود بیان کرد: در زمان‌نگارش کتاب، برادرم دچار بیماری و سکته شد و باوجود توسل و چله‌نشینی در حرم، او را از دست دادم. این تجربه باعث شد مفهوم آرامش پس از برآورده‌نشدن خواسته را عمیق‌تر درک کنم. در داستان نیز محدثه در انتظار بازگشت برادرش است، اما این انتظار به نتیجه دلخواه او نمی‌رسد. در مقابل، شخصیت رضا در مسیر روایت دچار تحول می‌شود. مسئله اصلی کتاب نیز رسیدن محدثه به حاجتش نیست، بلکه مواجهه او با فقدان و دستیابی به آرامشی درونی است.

روایت موفق حرم حضرت معصومه (س) در کتاب «هستیا»

در بخش دیگری از نشست، حمید بابایی منتقد ادبی با بررسی ساختار رمان، «هستیا» را اثری متشکل از دو فضای روایی متفاوت دانست و گفت: بخشی از این اثر به زندگی خانوادگی محدثه می‌پردازد و بخشی نیز حضور او در جایگاه خادم حرم را روایت می‌کند. بخش‌های مربوط به حرم از جذابیت بیشتری برخوردارند، زیرا نویسنده به واسطه تجربه طولانی خود، جزئیات ملموس و کمتر دیده‌شده‌ای از زندگی خادمان و اتفاقات روزمره این مکان ارائه می‌دهد.

این منتقد ادبی در مقابل، شخصیت‌پردازی بخش خانوادگی را یکی از نقاط قابل‌تأمل کتاب دانست و گفت: اعضای خانواده محدثه تقریباً همگی مثبت و همراه تصویر شده‌اند و تعارض جدی میان آنها شکل نمی‌گیرد. درحالی‌که داستان برای پیش رفتن به کشمکش و نیروی مخالف نیاز دارد. چنین تصویری گاهی به الگو‌های کلیشه‌ای بازنمایی خانواده‌های مذهبی در آثار رسانه‌ای نزدیک می‌شود و فرصت پرداختن به پیچیدگی‌های روابط انسانی را کاهش می‌دهد.

بابایی همچنین تأکید کرد: موضوعاتی مانند مفقودشدن برادر محدثه و حضور همسر او در حوزه تفحص شهدا ظرفیت داستانی بیشتری دارند و می‌توانستند با ایجاد موقعیت‌های دشوار و تصمیم‌های سرنوشت‌ساز، به افزایش تعلیق و جذابیت اثر کمک کنند.

وی درباره زاویه دید دوم‌شخص نیز گفت: این شیوه می‌تواند به روایت، حال‌وهوایی شاعرانه و عاطفی ببخشد، اما انتخاب آن باید از ضرورت‌های درونی داستان ناشی شود. نویسنده لازم است به‌روشنی بداند این زاویه دید چه امکانی در اختیار روایت قرار می‌دهد که سایر شیوه‌ها فاقد آن هستند.

این منتقد همچنین انتخاب آغاز داستان از روز بیستم را نیازمند توجیه روایی دانست و تأکید کرد: تصمیم‌هایی مانند تعیین زمان آغاز و پایان روایت باید در متن داستان ضرورت مشخصی داشته باشند.

به اعتقاد او، نویسنده نباید صرفاً برای تکمیل یک دوره چهل‌روزه، شخصیت را تا پایان آن در موقعیتی ثابت نگه دارد و گاهی شکستن همین انتظار‌های کلیشه‌ای می‌تواند به غنای داستان کمک کند.

وی یادآور شد: تجربه زیسته نجمه جوادی و شناخت دقیق او از فضای حرم، مهم‌ترین امتیاز «هستیا» در پرداخت جزئیات و خلق موقعیت‌های عاطفی است، ظرفیتی که در صورت تقویت بخش خانوادگی و افزایش کشمکش‌های داستانی می‌توانست به انسجام بیشتر رمان منجر شود.