جامعیت الگوپذیری در مکتب زهرایی؛ آینه‌داری فضایل نبوی و پاسداری از حریم حق

در ادامه و در گفت‌و‌گو با حجت الاسلام والمسلمین دکتر ناصر رفیعی، کارشناس تاریخ اسلام با نگاهی ریشه‌ای به مکتب تربیتی قرآن و سنت نبوی، ابعاد گوناگون شخصیتی بانویی را بررسی کرده‌ایم که حضورش آینه‌دار تمام‌نمای سیره پیامبر خاتم (ص) و پناهگاه ارزش‌های والای انسانی است.

در اندیشه معارفی قرآن کریم، الگو‌ها و اسوه‌های رفتاری چگونه دسته‌بندی می‌شوند و جایگاه معنوی حضرت فاطمه (س) در این ساختار تربیتی کجاست؟

قرآن کریم برای هدایت انسان‌ها و ترسیم مسیر کمال، الگوداهی را در سه سطح متفاوت مطرح می‌فرماید. دسته‌اول، الگو‌های عام و کلی هستند؛ در این بخش، قرآن کریم بدون آن‌که نام شخص خاصی را ببرد، ویژگی‌های مؤمنان، متقین، راست‌گویان و صاحبان خرد را برمی‌شمارد تا همگان تلاش کنند خود را به آن صفات نزدیک سازند. آیاتی مانند «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، تقوای الهی داشته باشید و با صادقان باشید) یا آیات ابتدایی سوره مبارکه مؤمنون و سوره رعد که ویژگی‌های صاحبان عقل را بیان می‌کند، از این دسته‌اند.

دسته‌دوم، الگو‌های خاص هستند که قرآن کریم مشخصاً از اشخاص یاد می‌کند و آنان را نمونه صبر، اراده و ولایت‌پذیری می‌داند. مانند حضرت آسیه سلام الله علیها همسر فرعون که خداوند او را الگوی اهل ایمان معرفی می‌کند: «وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ» (و خداوند برای کسانی که ایمان آورده‌اند، همسر فرعون را مثل زده است)، یا پیامبرانی همچون ادریس (ع) و اسماعیل (ع) که به صدق و وفاداری شناخته می‌شوند.

اما دسته‌سوم، الگوی اخص و بسیار ویژه است که رأس آن وجود مقدس رسول گرامی اسلام (ص) قرار دارد: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» (قطعاً برای شما در رسول خدا الگویی نیکوست).

در این ساختار، عظمت و جایگاه ممتاز حضرت فاطمه (س) در این نقطه نمایان می‌شود که شخصیتی است که الگو‌های اخص، یعنی پیامبر اکرم (ص) و امیرالمؤمنین (ع) و ائمه اطهار (ع)، به مدح و تمجید او پرداخته‌اند. وقتی بزرگ‌ترین الگوی بشریت، مقام معنوی بانویی را می‌ستاید، نشان‌دهنده آن است که حضرت زهرا (س) در والاترین مرتبه از کمال انسانی و معرفت الهی جای گرفته است.

سنت رفتاری پیامبر اکرم (ص) در مواجهه با حضرت زهرا (س) چگونه بود و این رفتار‌ها چه ابعاد معارفی و تربیتی را برای امت اسلامی روشن می‌سازد؟

در منابع معتبر روایی، اعم از کتب شیعه و اهل سنت، رفتار‌های بسیار شاخصی از رسول خدا (ص) نسبت به حضرت زهرا (س) ثبت شده است که فراتر از یک علاقه ساده پدر و فرزندی است. در روایتی که علمایی، چون قندوزی حنفی در ینابیع المودة آورده‌اند، نقل شده است که هرگاه حضرت فاطمه (س) بر پیامبر (ص) وارد می‌شدند، رسول خدا (ص) چهار رفتار خاص انجام می‌دادند: «إِذَا دَخَلَتْ عَلَى أَبِیهَا قَامَ إِلَیْهَا وَرَحَّبَ بِهَا وَأَجْلَسَهَا فِی مَجْلِسِهِ وَقَبَّلَ یَدَهَا» (هرگاه بر پدرش وارد می‌شد، پیامبر (ص) به سوی او می‌شتافت، به او خوش‌آمد می‌گفت، او را در جایگاه خود می‌نشاند و دست او را می‌بوسید).

تعبیر «قام إلیها» نشان‌دهنده شتاب در استقبال است و نه فقط یک برخاستن ساده. جای دادن در نشستنگاه خود و بوسیدن دست دختر، رفتار‌هایی پر از پیام تربیتی و معرفتی برای امت بود تا مقام بانوی دو عالم شناخته شود.

علاوه بر این، پیامبر اکرم (ص) در تعابیر متعدد، جایگاه الهی حضرت فاطمه (س) را تبیین می‌فرمودند. از جمله روایتی که نقل شده است: «لَوْ عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ فِی الْأَرْضِ عِبَادًا أَکْرَمَ مِنْ عَلِیٍّ وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ لَأَمَرَنِی بِالْمُبَاهَلَةِ بِهِمْ وَلَکِنْ أَمَرَنِی بِالْمُبَاهَلَةِ مَعَ هَؤُلَاءِ وَهُمْ أَفْضَلُ الْخَلْقِ» (اگر خداوند متعال می‌دانست در روی زمین بندگانی گرامی‌تر از علی و فاطمه و حسن و حسین وجود دارند، به من دستور می‌داد با آنان مباهله کنم؛ اما به من فرمان داد با اینان مباهله کنم و اینان برترین آفریدگانند).

همچنین در شب زفاف، پیامبر (ص) دست حضرت زهرا (س) را در دست امیرالمؤمنین (ع) قرار دادند و فرمودند: «هَذِهِ وَدِیعَةُ اللَّهِ وَوَدِیعَتِی عِنْدَکَ» (این امانت خدا و امانت منِ پیامبر نزد توست) و سپس سو گند یاد کرده و فرمودند: «وَاللَّهِ هِیَ مَرْیَمُ الْکُبْرَى» (به خدا سوگند که او مریم کبراست). این کلمات از زبان کسی صادر شده که قرآن کریم درباره او فرموده است هرگز از روی هوا و هوس سخن نمی‌گوید.

اندیشمندان و پژوهشگران در تحلیل شخصیت اخلاقی و عبادی حضرت فاطمه (س) بیشتر بر چه ویژگی‌هایی دست می‌گذارند؟

یکی از تعابیر بسیار رسا و جامع درباره شخصیت حضرت صدیقه طاهره (س)، عبارتی است که عبدالفتاح عبدالمقصود، نویسنده و اندیشمند منصف مصری در کتاب خود آورده است. او می‌نویسد: «کَانَتْ عَلَیْهَا السَّلَامُ مِرْآةً لِأَبِیهَا» (آن حضرت آینه تمام‌نمای پدرش بود). این عبارت کوتاه، عمق وجودی بانوی دو عالم را نشان می‌دهد؛ یعنی اگر کسی می‌خواست خُلق عظیم، سیره عبادی، وقار، سخن گفتن و منش رفتاری پیامبر خاتم (ص) را ببیند، می‌توانست آن را در وجود مبارک حضرت فاطمه (س) تماشا کند.

همان‌طور که پیامبر خدا (ص) در مسیر بندگی حق آن‌چنان عبادت می‌کردند که پا‌های مبارکشان متورم می‌شد، حضرت زهرا (س) نیز در مقام عبودیت و راز و نیاز با پروردگار به چنان مرتبه‌ای رسیدند که در روایات آمده است از کثرت ایستادن در نماز، پا‌های ایشان دچار تورم می‌شد. عبادت، اخلاق، سخن گفتن و رفتار ایشان عصاره سیره نبوی، بود.

از سوی دیگر، در روایات اهل‌بیت (ع) جامعیت تمام فضایل در وجود ایشان متجلی دانسته شده است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «لَوْ کَانَ الْحُسْنُ شَخْصًا لَکَانَ فَاطِمَةَ بَلْ هِیَ أَعْظَمُ» (اگر تمام نیکی‌ها و زیبایی‌ها به صورت شخصی تجسم می‌یافت، آن شخص فاطمه بود، بلکه او بزرگ‌تر است).

این کلام ماندگار تبیین می‌کند که هیچ فضیلت اخلاقی و معنوی خارج از وجود مبارک ایشان نیست. امام صادق (ع) نیز در بیان مقام معرفتی ایشان فرموده‌اند: «هِیَ الصِّدِّیقَةُ الْکُبْرَى وَعَلَى مَعْرِفَتِهَا دَارَتِ الْقُرُونُ الْأُولَى» (او راستگوترین و والاترین بانوست و بر محور معرفت و شناخت او، قرن‌های نخستین چرخیده است). این نشان می‌دهد که معرفت صدیقه طاهره (س) کلید درک فضایل الهی در طول تاریخ بوده است.

در کلام امیرالمؤمنین (ع) و سیره اهل‌بیت (ع)، افتخار به انتساب به حضرت زهرا (س) چگونه بازتاب یافته است؟

در تاریخ اسلام، اهل‌بیت علیهم‌السلام همواره وجود مقدس حضرت زهرا (س) را به‌عنوان یکی از والاترین ملاک‌های افتخار و فضیلت خاندان خود یاد کرده‌اند. نمونه برجسته این موضوع را در نامه ۲۸ نهج‌البلاغه می‌بینیم؛ نامه‌ای که امیرالمؤمنین (ع) پس از جنگ صفین به معاویه نوشته‌اند. حضرت در آن نامه برای تبیین فاصله عمیق معنوی و تبارشناسی میان بنی‌هاشم و بنی‌امیه، معیار‌های الهی را برمی‌شمارند.

ایشان می‌فرمایند: «مِنَّا خَیْرُ الْأَنْبِیَاءِ» پیامبر خاتم (ص) که برترین پیامبران است از ماست، «مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ» حمزه سیدالشهدا شیر خدا و رسولش از ماست، «مِنَّا سَیِّدَا شباب أهل الجنة» حسن و حسین دو سرور جوانان بهشت از ما هستند؛ و در ادامه به عنوان یکی از اصلی‌ترین وجوه مباهات و افتخار خویش می‌فرمایند: «وَمِنَّا خَیْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ» (و برترین زنان جهانیان حضرت زهرا (س) از ماست).

حضرت علی (ع) بار‌ها می‌فرمودند افتخار من به فاطمه (س) و پدر بزرگوار اوست. این نشان می‌دهد که جایگاه بانوی دو عالم در کلام جانشین راستین پیامبر (ص)، تکیه‌گاهی استوار برای اثبات فضیلت و حقانیت مسیر اهل‌بیت (ع) بوده است.

مهم‌ترین الگوی رفتاری حضرت فاطمه (س) در پاسداری از حق و مواجهه با انحرافات جامعه چه بوده است؟

با مرور تاریخ انبیا درمی‌یابیم که هر یک از پیامبران الهی در عصر خود با انحراف خاصی مواجه بودند و در برابر آن ایستادگی می‌کردند؛ حضرت موسی (ع) در برابر انحراف اعتقادی و گوساله‌پرستی ایستاد، حضرت شعیب (ع) با انحرافات اقتصادی مبارزه کرد و حضرت لوط (ع) در برابر مفاسد اخلاقی قد علم کرد. پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، خطری که جامعیت آموزه‌های دینی را تهدید می‌کرد، انحراف از مسیر اصیل ولایت و هدایت جامعه بود. در این میان، حضرت زهرا (س) وارد صحنه شدند تا از حق مسلم و میثاق الهی غدیر دفاع کنند.

پژوهشگران منصف تاریخ اسلام، مانند ویلفرد مادلونگ در کتاب «جانشینی حضرت محمد (ص)»، بر این نکته صحه گذاشته‌اند که سنت دیرین پیامبران الهی همواره بر این بوده است که جانشین خود را از میان اهل‌بیت و پرورش‌یافتگان مکتب خود انتخاب می‌کردند، همان‌طور که حضرت ابراهیم (ع)، حضرت موسی (ع) و دیگر انبیا عمل نمودند. پیامبر اسلام (ص) نیز از ابتدای رسالت، امیرالمؤمنین (ع) را برای این مسئولیت مهم پرورش داده بودند.