بررسی عوامل مؤثر بر گسترش جشن میلاد امام رضا (ع)؛ از دوره قاجار تا انقلاب اسلامی

به گزارش آستان‌نیوز، این نشست، دوشنبه، هفتم اردیبهشت‌ماه 1405 و در ادامه برگزاری سلسله نشست‌های کانون اندیشه‌ورزان رضوی سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، با همکاری بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا(ع)، با حضور جمعی از مدیران، کارشناسان، محققان و خادمیاران آستان قدس رضوی و سایر علاقه‌مندان، در تالار «اندیشه» کتابخانه حرم مطهر حضرت رضا(ع) برپا شد.

علی نجف‌زاده، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه بیرجند در نشست حاضر، بیان کرد: با گسترش فرهنگ شیعی از دوره صفویه در ایران، آیین‌ها و مراسم‌های متعددی در بزرگ‌داشت ائمه اطهار(ع) در کشور رواج یافت. جشن‌های میلاد ائمه اطهار(ع) نیز از جمله این فعالیت‌های فرهنگی است که در دو قرن اخیر گسترش بیشتری یافته و جزئی از آداب و رسوم شیعیان شده است.

وی گفت: برگزاری مراسم‌های مذهبی در بارگاه رضوی نیز سابقه دیرینه‌ای دارد، دراین‌میان، به‌طور ویژه یادبود میلاد امام رضا(ع) در اسناد دوره قاجار، انعکاس بیشتری داشته است.

نجف‌زاده افزود: اگرچه زمان شروع برگزاری مراسم میلاد امام رضا(ع) در بارگاه ملکوتی رضوی مشخص نشده است، اما طبق اسناد دوره قاجار، از زمان ناصرالدین شاه، این جشن به‌صورت مجلس سلام و چراغانی در صحن‌ها، برگزار می‌شده است.

وی عنوان کرد: گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد تا اوایل سلطنت دوره مظفرالدین شاه، میلاد امام رضا(ع) به‌عنوان عید رسمی در ایران شناخته نمی‌شد. دراین‌راستا، در آغاز سلطنت مظفرالدین شاه، پیشنهاد به رسمیت شناخته شدن این روز به‌عنوان عید رسمی، مطرح شد.این استاد دانشگاه با بیان اینکه بر طبق سندی متعلق به سال 1316 قمری، در آستان قدس، دربان‌باشی کل مسئول برگزاری جشن میلاد امام رضا(ع) بوده است، افزود: اسناد تاریخی موجود نیز بیشتر به هزینه‌های مراسم از جمله مخارج چراغانی صحن‌ها، اختصاص دارد.

محل‌های برگزاری مراسم میلاد

وی در ادامه، بیان کرد: براساس اسناد موجود، ایوان مبارک طلا در دوره قاجار، از جمله محل‌های برگزاری جشن میلاد امام رضا(ع) بوده است. به‌تدریج، دارالضیافه نیز به‌عنوان محل برگزاری این مراسم مورد توجه قرار می‌گیرد. 

هم‌چنین در دوره پهلوی، صحن جدید به‌ویژه تالار تشریفات، از محل‌های برپایی جشن بوده است. نجف‌زاده با تأکید بر اینکه تعداد شرکت‌کنندگان مراسم جشن میلاد به‌تدریج با گذر زمان، افزایش پیدا کرده است، گفت: از اواخر دوره قاجار، آگهی‌هایی تحت عنوان نامه‌های فراخوان جشن وجود دارد. دراین‌میان، می‌توان به دعوت‌نامه‌ باقی‌مانده از اواخر دوره قاجار، در سال 1339 قمری، اشاره کرد.

وی همچنین در نشست حاضر، مطالبی با محوریت حضور نظامیان در مراسم جشن میلاد امام رضا(ع) در سال 1341 قمری، شعرخوانی ملک‌الشعرا و پذیرایی از مهمانان، بیان کرد.

شخصیت‌های تأثیرگذار در جشن

این استاد دانشگاه، از «نائب‌التولیه عرب»، به‌عنوان مبدع جشن میلاد امام رضا(ع) هم‌زمان با آغاز سلطنت مظفرالدین‌شاه قاجار در مشهد، نام برد و گفت: این مراسم که در گذشته در داخل حرم مطهر برگزار می‌شد، در باغ و عمارت نائب‌التولیه عرب و با حضور جمعیت بیشتر و با شکوه‌تر اجرا شده است.

 نجف‌زاده افزود: حاجی محمدعلی قائم مقام‌التولیه، از اعضای خاندان سادات رضوی نیز از جمله شخصیت‌های تأثیرگذار در جشن‌های میلاد امام رضا(ع) در سال 1341 قمری به شمار می‌آید. اعطای عیدی به حاضران مراسم در روز میلاد امام رضا(ع) که تا این زمان گزارش نشده است، از این زمان مرسوم شد.

وی همچنین با اشاره به فعالیت‌های پژوهشی خود با بهره‌گیری از اسناد و مطبوعات موجود در سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، خاطرنشان کرد: مقاله‌ای نیز با عنوان «بررسی عوامل مؤثر بر گسترش جشن میلاد امام رضا(ع) در آستان قدس، از دوره قاجار تاکنون»، با بهره‌گیری از این منابع اطلاعاتی، تدوین کرده‌ام که در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد.