واکاوی مضمون وطن در ادبیات مکتب‌خانه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی

به گزارش آستان نیوز، این نشست، شنبه، ۱۹ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵، به مناسبت گرامیداشت «روز اسناد ملی و میراث مکتوب» و به یاد آموزگاران و دانش‌آموزان شهید مدرسه شجره طیبه میناب، با حضور جمعی از مدیران و کارشناسان سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و استادان و محققان علاقه‌مند، در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی این آستان مقدس، برپا شد.

رمضان علی ایزانلو، مدیر مخطوطات آستان قدس رضوی در ابتدای این نشست، بیان کرد: در حال حاضر، ۵۹ هزار کتاب چاپ‌سنگی در کتابخانه این آستان مقدس وجود دارد.

وی با اشاره به تنوع موضوعی آثار خطی و چاپ‌سنگی موجود در گنجینه رضوی، بر ضرورت ایجاد پیوند میان آثار این گنجینه و مسائل اجتماعی روز، لزوم کشف این منابع متناسب با علایق و سلایق گوناگون و نیاز‌های جامعه و همچنین استخراج محتوا‌هایی در قالب‌های مختلف توسط متخصصان از این گنجینه کم‌نظیر، تأکید کرد.

ایزانلو با بیان اینکه ادبیات غنی ایران، هویت ملی و دینی ماست، ابراز امیدواری کرد که بتوان با بهره‌گیری بیشتر از ظرفیت گنجینه رضوی در تقویت هویت قشر کودک‌ونوجوان جامعه، قدم‌های ارزشمندی برداشت.

تاریخچه ادبیات کودک‌ونوجوان

در ادامه، مهدی فردوسی مشهدی، منتقد و پژوهشگر ادبیات کودک‌ونوجوان، گفت: آنچه که به آن ادبیات کودک‌ونوجوان گفته می‌شود، از حدود ۴۰۰ سال قبل آغاز شده است؛ در واقع، از اواخر قرن ۱۶ و اوائل قرن ۱۷ میلادی، ژانری در حوزه ادبیات به نام ادبیات کودک در دنیا، متولد شد.

وی افزود: در ایران نیز به معنای امروزی ادبیات کودک‌ونوجوان، از حدود ۱۳۰ سال قبل، از دوره قاجار، به‌ویژه با وقوع جنبش مشروطه، نوع خاصی از ادبیات، برای مخاطبان کودک‌ونوجوان پدید آمد.

این سخنران نشست تصریح کرد: همچنین در دوره قاجار، مجموعه‌ای متون برای خواندن کودکان در مکتب‌خانه‌ها تحت عنوان «بَچه‌خوانی»، پیدا شد. امروزه به این ترکیب برساخته قاجاری، ادبیات کودک‌ونوجوان گفته می‌شود.

وی گفت: در حقیقت بچه‌خوانی، عنوانی است که درباره مجموعه ادبیات کودک‌ونوجوان در قالب کتاب‌های مصور کودکان دوره قاجار در قالب چاپ‌سنگی، به کار می‌رود.

مقصود از بچه‌خوانی، داستان‌هایی برای مطالعه کودکان بود که امروز آنها را با عنوان «کتاب کودک» یا «کتاب‌های کودکان» و به تعبیر عام‌تر، «ادبیات کودک و نوجوان» می‌شناسند.

فردوسی مشهدی ادامه داد: نخستین فهرست کتاب‌های بچه‌خوانی دربردارنده ۴۷ عنوان کتاب در قالب «فهرست حاج موسى تاجر تهرانی»، به پیوست کتاب گنجینه نشاط و مندرج در روزنامه «دولت علیه ایران»، معرفی شده است.

وی با اشاره به اینکه این فهرست نام ۳۲۰ کتاب فارسی و ۱۴ کتاب عربی را در پنج گروه می‌گنجاند که کتاب‌های بچه‌خوانی، یکی از آنهاست، بیان کرد: این کتاب‌ها، متون خواندنی در مکتب‌خانه‌های دوره قاجار است که هر مکتب‌داری به ذوق و علاقه خودش، محتوای آنها را به کودکان منتقل می‌کرده است.

این پژوهشگر اضافه کرد: مجموعه کتاب‌های بچه‌خوانی در دو فهرست، شامل ۹۰ عنوان، دسته‌بندی می‌شود.بر پایه فهرست کتاب ادبیات مکتب‌خانه‌ای ایران، این فهرست ۷۰ عنوان را در این زمینه در بردارد که برخی از آثار شهیر بچه‌خوانی همچون حکایت خسرو دیوزاد، بختیارنامه، سلیم جواهری، قصه موسى، خاله قورباغه، خاله سوسکه، خروس و روباه و مجموعه طنز‌هایی نظیر لطائف و ظرائف یا حکایات ملانصرالدین در این فهرست نیست.

وی ادامه داد: از دید محتوایی، این دست از آثار، در قالب داستان‌های بلند و کوتاه منثور یا منظوم تمثیلی، اندرز‌های اخلاقی یا ادبیات عاشقانه، عرفانی، آموزشی و محتوای دینی یا نوحه و مرثیه یا فکاهی را در بردارند.

در واقع، این آثار، بخشی از متون آموزشی کودکان به شمار می‌رود که در گذر زمان، متغیر و متحول شده است.

فردوسی مشهدی تصریح کرد: نزدیک به ۸۰ درصد آثار در حوزه بچه‌خوانی نیز در کتابخانه مرکزی و سایر کتابخانه‌های وابسته به آستان قدس رضوی، قابل شناسایی است.

افراد اثرگذار در حوزه ادبیات کودک‌ونوجوان قاجار

این پژوهشگر ادبیات کودک‌ونوجوان گفت: تأسیس دارالفنون در سال ۱۲۳۰ شمسی در تحول کیفی آثار حوزه کودک و نوجوان کشور، بسیار اثرگذار بوده است.

هم‌زمان با این واقعه، افرادی نیز تأسیس مدارس و تألیف کتاب‌های درسی در کشور را پیگیری کردند.

وی افزود: از جمله این افراد می‌توان از فتحعلی آخوندزاده، جمال‌الدین اسدآبادی، عبدالرحیم طالبوف، حسن تبریزی معروف به میرزا حسن رشدیه، محمدیوسف مازندرانی معروف به مفتاح الملک، محمدیوسف مازندرانی و عباس اقبال آشتیانی، نام برد.

فردوسی مشهدی با توضیحی درباره تفاوت کتاب تصویری با کتاب مصور، عنوان کرد: محمدعلی مظفری، محمد شریف قزوینی و ابراهیم بن‌احمد صنیع السلطنه، از پدیدآورندگان آثار مکتب‌خانه‌ای در آن دوران نیز سه کتاب با عنوان یکسان اخلاق مصور تألیف کرده‌اند. این آثار دربردارنده داستان‌های اندرزی همراه با تصویر‌هایی در شرح محتوای مکتوب بود.

وی تأکید کرد: وطن در طول تاریخ مکتوب فارسی و در ادبیات فارسی در معنای زادبوم جغرافیایی، خاستگاه ملکوتی، ملیت دینی و ملیت فرهنگی، به‌کاررفته است.

وی با اشاره به وجود هر سه کتاب اخلاق مصور در کتابخانه آستان قدس رضوی، بخشی از کتاب اخلاق مصور درباره وطن اثر مرحوم مظفری را در نشست برای حاضران، خواند.

این منتقد و پژوهشگر همچنین با اشاره به تفاوت‌های معنایی مفاهیم میهن، وطن، کشور، ملیت، قومیت، ایران، مملکت، میهن‌پرستی و میهن‌دوستی، به توضیح درباره تطورات معنای وطن در ادب فارسی و تحلیل این سروده کودکانه پرداخت.