نهادسازی علمی و عقلانیتِ وحیانی؛ میراث ماندگار امام باقر (ع) برای جامعه امروز

در آستانه سالروز شهادت این امام همام، حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر عبدالحسین یداللهی، رئیس اداره خدمات پژوهشی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در گفت‌وگو با آستان نیوز، ضمن تبیین چراییِ گذار راهبردی از فضای اختناق به نهضت علمی، به تشریح الگوهای تبیینی ایشان برای رفع گسست‌های اجتماعی در عصر حاضر، پرداخته است.

جناب دکتر یداللهی، به‌عنوان پرسش نخست؛ نقش کلیدی امام باقر (ع) در گذار از دوران تقیه شدید به مرحله تبیین نظام‌مند فقه شیعه و پایه‌گذاری مکتب اجتهاد را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

امام باقر (ع) با عبور هوشمندانه از فضای خفقان‌آور عصر امام سجاد (ع)، دانشگاه بزرگ تشیع را پی‌ریزی کردند. نقش راهبردی ایشان در این گذار، تبدیل معارف عمیق و نهفته در دعاهای صحیفه سجادیه به یک نظام فقهی و کلامی مدون بود. امام باتربیت شاگردان تراز اولی همچون زرارة بن اعین، ابو بصیر و محمد بن مسلم، نه‌تنها فقه اهل‌بیت (ع) را نظام‌مند کردند، بلکه با ارائه قواعد اصولی برای استنباط احکام، ستون‌های مکتب اجتهاد را بنا نهادند تا شیعه بتواند در فقدان حضور فیزیکی امام، باتکیه‌بر اصول متقن، پاسخ‌های موردنیاز خود را، استخراج کند.

با توجه به لقب باقرالعلوم، ایشان چگونه مرزهای فقهی مکتب اهل‌بیت(ع) را در برابر جریان‌های نوظهور نظیر مرجئه و معتزله تثبیت کردند؟

لقب «باقرالعلوم» به معنای شکافنده دانش‌ها، گویای قدرت تحلیل بالای امام در عبور از ظواهر به باطن مفاهیم دینی است. ایشان در برابر جریان «مرجئه» که با ترویج جبر و بی‌تفاوتی، توجیه‌گرِ ظلمِ حکومت‌ها بودند، و در برابر «معتزله» که با عقل‌گراییِ افراطی و گاه دور از وحی پیش می‌رفتند، «عقلانیت وحیانی» را به عنوان تنها راهکار نجات‌بخش ترویج کردند. امام با بازخوانی جایگاه امامت به عنوان مفسر حقیقی وحی، مرز شفافی میان «فقه قیاسی و استحسانی» رایج در آن زمان و «فقه مبتنی بر نص و عقلِ الهی» ترسیم کردند.

امام سجاد (ع) با زبان دعا (صحیفه سجادیه) به بازسازی معنوی جامعه پرداختند؛ امام باقر (ع) چگونه همان اصول را در قالب یک نهاد آموزشی و تربیتیِ گسترده عملیاتی کردند؟

امام سجاد (ع) با صحیفه سجادیه، روح جامعه را با معنویت و مناجات زنده نگه داشتند، اما امام باقر (ع) این معارف را نهادینه کردند. ایشان اصول مکارم اخلاق نظیر صبر، تواضع و خدمت به خلق را به سرفصل‌های آموزشی در حلقه‌های درسی تبدیل کردند. در واقع اگر امام سجاد (ع) بذر معنویت را در جان جامعه پاشیدند، امام باقر (ع) آن را به یک نظام تربیتی تبدیل کردند که شاگردانش، اخلاق عملی اهل‌بیت (ع) را به سراسر جهان اسلام تسری می‌دادند.

آیا می‌توان این تفاوت در روش مبارزاتی را یک چرخش راهبردی دانست یا آن را تکاملی در بستر زمانی می‌بینید؟

این تفاوت، به‌هیچ‌عنوان یک چرخش راهبردی نیست؛ بلکه تداوم و تکامل در بستر زمانی است. اگر اقدام امام سجاد (ع) را فاز احیا و اقدام امام باقر (ع) را فاز تأسیس و نهادسازی بنامیم، کاملاً همسو هستند. امام سجاد (ع) در فضای پس از کربلا راهی جز دعا برای حفظ دین نداشتند، اما امام باقر (ع) با استفاده از ظرفیت‌های ایجاد شده توسط پدر بزرگوارشان، آن معنویت درونی را به ساختار بیرونی و علمی تبدیل کردند.

کدام ویژگی شخصیتی امام باقر (ع) در مواجهه با شبهات، می‌تواند به‌عنوان الگوی جهاد تبیین برای نخبگان امروز جامعه مورداستفاده قرار گیرد؟

مهم‌ترین ویژگی، شجاعت در تبیین همراه با سعه‌ صدر بود. ایشان در مواجهه با شبهات هرگز از میدان گفتگو نمی‌گریختند، اما در محتوای پاسخ‌ها، ذره‌ای از مبانی حق عقب‌نشینی نمی‌کردند. برای نخبگان امروز، الگوی ایشان سه محور اصلی دارد: تخصص‌گرایی در حوزه دانش، استدلال منطقی به‌جای جنجال، و حضور فعال در میدان شبهات به‌جای انزوا.

به‌عنوان پرسش پایانی؛ راهبرد عملیاتی امام در تعامل با توده‌های مردم و مخالفان فکری، چه درسی برای ترمیم گسست‌های اجتماعی و فرهنگی در عصر حاضر دارد؟

راهبرد اصلی امام، اخلاقِ مداراجو در عین قاطعیت بر مبانی بود. ایشان چنان باکرامت با مخالفان فکری برخورد می‌کردند که بسیاری از آنان پس از مباحثه، شیفته اخلاق ایشان می‌شدند. درس بزرگ امام برای عصر ما، گشودگی فرهنگی و تکیه بر نقاط مشترک است. ایشان نشان دادند که برای ترمیم گسست‌ها، باید به‌جای حذف فیزیکی یا فکری، منطق استدلال را جایگزین کرد. امام باقر (ع) ثابت کردند که دانش نافع و اخلاق کریمانه، کارآمدترین ابزار برای عبور از بن‌بست‌های اجتماعی و هدایتِ عقل‌ها و قلب‌ها به‌سوی حقیقت است.