امکان تحول در گنجینه آبزیان موزه رضوی به یک مرکز پیشروی ملی

به گزارش آستان نیوز، این جلسه، یکشنبه، دهم خردادماه ۱۴۰۵، با حضور مهدی قیصری نیک، معاون موزه‌ها و گنجینه‌های فرهنگی آستان قدس رضوی و جمعی از مدیران، کارشناسان و محققان این آستان مقدس و همچنین سهیل همتی، دکتری مدرک دوگانه - هم‌زمان زمین‌شناسی گرایش دیرینه‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد و گرایش سیستماتیک، تکامل و تنوع زیستی دیرینه از دانشگاه سوربن (فرانسه)، در گنجینه آبزیان موزه حرم مطهر رضوی، برپا شد.

سهیل همتی، مجری این طرح، بیان کرد: این طرح تحقیقاتی با محوریت شناسه‌زدایی و فهرست‌بندی سیستماتیک گونه‌های شاخص زیا (Fauna) در گنجینه آبزیان موزه رضوی همراه با ارائه ساختاری روابط درون خانوادگی – گونه‌ای و توسعه یک خط زمانی تنوع زیستی برای نمونه‌های دوکفه‌ای و شکم‌پایان، در مدت حدود دو سال (از تیرماه ۱۴۰۳ تا کنون)، انجام شد.

وی با محوریت جایگاه ویژه موزه‌های علوم طبیعی در میان موزه‌ها، گفت: موزه‌های علوم طبیعی، حافظان تنوع زیستی، زمین هستند. هر اثر نمونه طبیعی نیز سندی علمی است. همچنین این موزه‌ها، هویت و فرهنگ بوم‌شناختی را بازتاب می‌دهند.

همتی ادامه داد: مجموعه‌های علوم طبیعی در موزه‌ها نه‌فقط ابزار آموزش و نمایش، بلکه منابعی بی‌جان، اما بسیار پویا برای علم، محیط‌زیست و هویت سرزمینی ما هستند.

وی همچنین ضمن اشاره به مطالبی مرتبط با اهداف ایجاد موزه‌های علوم طبیعی و تاریخچه تأسیس این موزه‌ها، تصریح کرد: مستندنگاری طبیعت، پدیده‌ای نوین نیست.

مجری این طرح پژوهشی با تأکید بر اینکه مستندنگاری سیستماتیک آثار علوم طبیعی، رهیافتی گام‌به‌گام برای شناسایی، طبقه‌بندی و هویت‌بخشی علمی به اثر نمونه‌هاست، مراحل این اقدام را ذکر کرد.

بررسی ۲۲۰ اثر نمونه

همتی در ادامه، گفت: جامعه آماری این پژوهش شامل تمامی نمونه‌های نرم‌تنان دریایی (دوکفه‌ای‌ها و شکم‌پایان) در معرض نمایش در هفت ویترین از ۹ ویترین اختصاص‌یافته به گنجینه آبزیان موزه رضوی بود.

وی افزود: بر اساس ارزیابی مقدماتی و اطلاعات اولیه موجود در گنجینه آبزیان، نمونه‌های موجود شامل حدود ۲۲۰ اثر نمونه بود که به گونه‌های مختلفی از خانواده‌ها و جنس‌های مختلفی از نرم‌تنان تعلق دارند.

این متخصص عنوان کرد: عکاسی در این پژوهش، فراتر از ثبت تصویر، یک فرایند استاندارد شده تولید داده‌های مورفولوژیک قابل‌مقایسه است.

وی همچنین نکاتی در خصوص شناسنامه‌دار سازی و هویت‌بخشی علمی (نسخه دستی) آثار در این طرح پژوهشی، اهمیت چگونگی نصب برچسب آثار، بیماری به این (پدیده‌ای تخریبی در اثر نمونه‌های کربناتی موزه‌ای علوم طبیعی) و طبقه‌بندی، نظام‌مندسازی و ارتباط داده‌ها در این طرح، بیان کرد.

وی در ادامه نیز به تشریح روش‌های مستندنگاری مجموعه‌های اهدایی دوکفه‌ای‌ها و شکم‌پایان در معرض نمایش در گنجینه آبزیان موزه رضوی پرداخت.

نتایج و دستاورد‌ها

همتی درباره نتایج این طرح پژوهشی، گفت: مهم‌ترین دستاورد‌ها و یافته‌های کلان این پژوهش را می‌توان در قالب یک گذار از «وضعیت پیشامستند» به «وضعیت پسامستند»، نتیجه‌گیری کرد.

وی افزود: بزرگ‌ترین دستاورد این پژوهش، اختصاص هویت علمی دقیق، قابل‌استناد و ماشین‌خوان به مجموعه‌ای عظیم از نمونه‌ها و تعمیق شناسایی تا سطح زیرگونه بود، امری که در تاریخچه این گنجینه، بی‌سابقه است.

به عبارتی، از هویت مبهم به هویت دیجیتال شفاف و شناسایی در عمیق‌ترین سطوح تاکسونومیک، گذر کردیم.

این پژوهشگر تصریح کرد: همچنین اجرای فرایند بازنگری، پالایش و بازشناسی علمی مجموعه، منجر به دستیابی به تصویری واقع‌بینانه از غنای زیستی گنجینه شد. آز طرف دیگر، تحلیل وضعیت موزه‌ای نمونه‌ها، آسیب‌شناسی جامعی را نیز آشکار ساخت که شامل فقدان یا نادرستی لیبلینگ، مداخلات انسانی مخرب و تهدیدات فعال حفاظتی بود.

وی ادامه داد: از دیگر دستاورد‌های مهم طرح پژوهشی حاضر می‌توان به تفکیک نظام‌مند و هدفمند اثر نمونه‌های ذخیره‌شده در مخزن به‌منظور اجرای چرخش‌نمایشی و جایگزینی نمونه‌های در معرض نمایش، اشاره کرد.

همتی همچنین پیشنهادات جامعی به‌عنوان نقشه راه تحول گنجینه آبزیان به یک مرکز پیشروی ملی، استوار بر سه اصل بنیادین اعم از نجات و تثبیت فیزیکی مجموعه، توانمندسازی اطلاعاتی و داده‌محور و تحول مفهومی نقش موزه در زیست‌بوم علم، مطرح کرد.

وی گفت: «نجات‌بخشی و تثبیت»، «تحول زیرساختی و دیجیتال‌سازی» و «مرجعیت علمی، پژوهش و شبکه‌سازی»، از جمله مراحل این نقشه راه به شمار می‌آید.

در پایان، حمیدرضا تبریزیان، استاد راهنمای این طرح پژوهشی و عباس حسنی‌نیا، داورطرح و رئیس اداره آموزش مرکز تحقیقات و آموزش منابع طبیعی استان گیلان که به‌صورت برخط در این جلسه حضور داشت، نکاتی مرتبط با انجام این طرح پژوهشی و فعالیت‌های ارزشمند سهیل همتی، بیان کردند.