لزوم توجه به نقش موزه به مثابه نهاد حافظه در بازنمایی هویت ملی

به گزارش آستان‌نیوز، این کارگاه، چهارشنبه، ۳۰ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵، با حضور مهدی قیصری‌نیک، معاون موزه‌ها و گنجینه‌های فرهنگی سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و جمعی از مدیران و کارشناسان این سازمان، در نگارخانه موزه حرم مطهر رضوی، برپا شد.

رضا خزاعی، مدرس دانشگاه در این کارگاه آموزشی، بیان کرد: امروزه پژوهش‌گران، موزه را نه صرفاً یک نهاد فرهنگی خنثی، بلکه یک نهاد اجتماعی و گفتمانی می‌دانند؛ نهادی که در شکل‌دهی به درک ما از گذشته و حتی در تعریف هویت جمعی ما، نقش مهمی ایفا می‌کند. موزه‌ها، تنها گذشته را نمایش نمی‌دهد، بلکه آن را تفسیر و سازمان‌دهی می‌کند.

وی ادامه داد: به بیان دیگر، هر موزه نوعی روایت از گذشته را ارائه می‌دهد، اما این روایت‌ها همیشه بی‌طرف و خنثی نیستند. انتخاب اینکه چه چیزی در موزه نمایش داده شود، چگونه نمایش داده شود و چه تفسیری از آن ارائه شود، همگی در شکل‌گیری نوع خاصی از فهم تاریخی نقش دارد.

خزاعی افزود: از این منظر، موزه‌ها در شکل‌گیری آنچه «حافظه جمعی» یک جامعه نامیده می‌شود، نقش مهمی دارند. آن‌ها به جامعه کمک می‌کنند تا برخی رویدادها، شخصیت‌ها و نمادها را به‌عنوان بخش مهمی از تاریخ خود به یاد بیاورد.

وی تصریح کرد: در نتیجه می‌توان گفت، موزه‌ها نه تنها حافظان گذشته هستند، بلکه تولیدکنندگان معنا درباره گذشته نیز محسوب می‌شوند.

این پژوهشگر در ادامه، گفت: حافظه در موزه‌ها همیشه حاصل نوعی انتخاب است. موزه‌ها در واقع نوعی سیاست حافظه را بازتاب می‌دهند؛ یعنی مجموعه‌ای از تصمیم‌ها و رویکردها درباره اینکه یک جامعه چه چیزهایی را باید به یاد بیاورد و چه چیزهایی را فراموش کند.

وی عنوان کرد: همچنین موزه‌ها با نمایش آثار تاریخی، فرهنگی و هنری، نوعی روایت مشترک از گذشته ارائه می‌دهند. این روایت به مردم کمک می‌کند تا خود را به‌عنوان بخشی از یک تاریخ مشترک، تصور کنند.

این مدرس دانشگاه اضافه کرد: به‌طور مثال، بسیاری از موزه‌های ملی در کشورهای مختلف، تلاش می‌کنند پیوستگی تاریخی ملت را نشان دهند. آن‌ها گذشته‌های مختلف را در قالب یک داستان منسجم بهم پیوند می‌دهند؛ از دوران باستان تا دوره‌های تاریخی بعدی و در نهایت تا زمان حال.

اهمیت موزه‌ها در روایت تاریخ ایران

خزاعی با اشاره به مفهوم بازنمایی، بیان کرد: وقتی یک شیء تاریخی در موزه قرار می‌گیرد، دیگر صرفا یک شیء نیست. چگونگی نمایش آن، توضیحاتی که در کنار آن نوشته می‌شود و جایگاهی که در روایت کلی موزه پیدا می‌کند، همگی به آن معنا می‌بخشد. بنابراین موزه‌ها از طریق چگونگی بازنمایی اشیا و رویدادها، در شکل‌گیری نوع خاصی از هویت ملی نقش دارند.

این پژوهشگر با تأکید بر جنگ تحمیلی هشت ساله نیز گفت: ایجاد موزه‌ها و فضاهای یادمانی مرتبط با جنگ، همچنین موزه‌ها و باغ موزه‌های مرتبط با دفاع مقدس، تلاش می‌کنند روایت خاصی از این تجربه تاریخی را ارائه دهد.

وی با اشاره به جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، ادامه داد: بی‌تردید، این وظیفه تنها به موزه‌های مرتبط با جنگ محدود نمی‌شود. بسیاری از موزه‌های تاریخی و فرهنگی نیز در روایت تاریخ ایران باید تلاش کنند و عظمت، پیوستگی تاریخی و فرهنگی جامعه ایرانی را نشان دهند.

از موزه رضوی تا ساخت هویت ایرانی- اسلامی

این مدرس دانشگاه با تأکید بر اینکه شیء در موزه دیگر فقط یک شیء نیست، بلکه حاصل معنا و روایت می‌شود، به ظرفیت‌های مجموعه موزه‌های آستان قدس رضوی همچون موزه قرآن، موزه فرش و...، در زمینه مسئله هویت ملی، اشاره کرد.

وی با تأکید بر اینکه در موزه‌های آستان قدس رضوی، اشیا فقط نمایش داده نمی‌شود بلکه حافظه در آن‌ها تثبیت می‌شود، عنوان کرد: به این ترتیب، موزه رضوی در حال ساختن نوعی روایت هویتی است؛ هویت ایرانی-اسلامی.

خزاعی افزود: همچنین با نگاه به مجموعه موزه‌های آستان قدس رضوی می‌توان دید که این فضاها صرفاً محل نگهداری اشیا نیستند، بلکه هر یک از این موزه‌ها بخشی از یک روایت بزرگ‌تر را شکل می‌دهند.

وی خاطرنشان کرد: در این روایت، تاریخ ایران، سنت‌های مذهبی، هنر ایرانی و حافظه فرهنگی جامعه ایرانی در کنار یک‌دیگر قرار می‌گیرند.

گفتنی است، در این کارگاه آموزشی به برخی از اقدامات انجام شده و در حال انجام معاونت موزه‌ها و گنجینه‌های فرهنگی آستان قدس رضوی در بازنمایی هویت ملی توسط مدیران و کارشناسان حاضر نیز اشاره شد.