فلسفه در عصر هوش مصنوعی؛ ساحلی برای نجات انسان یا یک سرگرمی‌ بیهوده

به گزارش آستان نیوز، در این وبینار مجازی که روز دوشنبه ۱۸ خرداد ۱۴۰۵، برگزار شد، دکتر اسدالله رحمان‌زاده، پژوهشگر فلسفه و استاد دانشگاه کالیفرنیا، به عنوان ارائه‌دهنده و نیز دکتر احمد ملکی، مسئول مؤسسه پژوهشی امام علی (ع)، به عنوان کارشناس و استاد محمدرضا کرم‌رضایی به عنوان دبیر علمی، حضور داشتند.

دکتر اسدالله رحمان‌زاده در ابتدای این نشست با اشاره به شاخه‌های اصلی فلسفه در سنت غربی گفت: فلسفه در غرب معمولاً در حوزه‌هایی همچون معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی، فلسفه اخلاق، زیبایی‌شناسی، متافیزیک و منطق دنبال می‌شود و در مجموع، ناظر به تأمل درباره حدود شناخت انسانی، حقیقت، هستی و شیوه زیست انسان است.

وی با بیان اینکه فلسفه از یقین‌های روزمره انسان آغاز به پرسش می‌کند، افزود: انسان در زندگی عادی گمان می‌کند می‌داند دانش چیست، اخلاق یعنی چه و زیبایی چه معنایی دارد؛ اما فلسفه دقیقاً از جایی آغاز می‌شود که این دانسته‌های ظاهراً بدیهی مورد پرسش قرار می‌گیرند.

به گفته وی، فلسفه با سقراط وارد مرحله‌ای شد که دانسته‌های مدعیان معرفت را به چالش کشید.این استاد فلسفه با اشاره به نسبت فلسفه و هوش مصنوعی اظهار کرد: بسیاری از ساختار‌های صوری و منطقی که در فلسفه و منطق توسعه یافته‌اند، امروز در فناوری‌های هوش مصنوعی به کار گرفته می‌شوند. منطق مرتبه اول، استدلال احتمالاتی، استنتاج و برنامه‌ریزی عقلانی از جمله ابزار‌هایی هستند که هم در سنت فلسفی و هم در مدل‌سازی‌های هوش مصنوعی نقش دارند.

رحمان‌زاده با اشاره به آزمون تورینگ و مسئله تشخیص انسان از ماشین ادامه داد: اگر ماشینی بتواند در گفت‌و‌گو چنان عمل کند که داور بیرونی نتواند آن را از انسان تشخیص دهد، گفته می‌شود آن ماشین آزمون تورینگ را پشت سر گذاشته است. این پرسش امروز اهمیت بیشتری یافته است که اگر تفکر را صرفاً به منطق، استدلال صوری و پردازش اطلاعات تقلیل دهیم، تفاوت بنیادین انسان و ماشین در کجا قرار می‌گیرد؟

وی تأکید کرد: بحران عصر هوش مصنوعی این است که ژرفای تفکر فلسفی و نسبت آن با هستی انسانی مخدوش شده است.اگر انسان تنها در قالب عقل ابزاری و ساختار‌های رسمی فهمیده شود، در نهایت مرز میان انسان و ماشین تضعیف خواهد شد.

به گفته وی، در چنین وضعیتی فلسفه می‌تواند امکانی برای بازگشت به پرسش‌های بنیادین درباره انسان، معنا، حقیقت و زیست انسانی باشد.

در ادامه این نشست، دکتر احمد ملکی نیز با تقدیر از فعالیت‌های انجمن علمی حکمت دانشگاه علوم اسلامی رضوی، به تعریف فلسفه از منظر خود پرداخت و گفت: فلسفه روش آزادانه بحث با محوریت فهم و عقل انسانی درباره هستی و پدیده‌هاست. فلسفه زمانی شکل می‌گیرد که انسان بدون تعصب، بدون پیش‌داوری و بدون دخالت دادن اغراض شخصی، در پی فهم حقیقت باشد.

وی افزود: فلسفه صرفاً مجموعه‌ای از نظریات یا مکاتب تاریخی نیست، بلکه حقیقت فلسفه در فلسفه‌ورزی است؛ یعنی حرکت فکری اصیل و آزاد برای کشف واقعیت.

به گفته ملکی، مکاتب مختلف فلسفی با وجود اختلاف‌های جدی، تا زمانی که از روش عقلانی و منطقی خارج نشوند، در قلمرو فلسفه قرار می‌گیرند.

مسئول مؤسسه پژوهشی امام علی (ع) با اشاره به نسبت فلسفه دینی و تفکر آزاد اظهار کرد: اگر کسی پیش از ورود به فلسفه، مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌ها را مسلم بگیرد و سپس فلسفه را ابزاری برای اثبات آنها قرار دهد، آن حرکت دیگر فلسفه‌ورزی اصیل نیست.البته این اشکال تنها به فلسفه‌های دینی اختصاص ندارد و در بسیاری از جریان‌های فکری ممکن است فلسفه در خدمت قدرت، میل، منفعت یا پیش‌فرض‌های اثبات‌نشده قرار گیرد.

ملکی در بخش دیگری از سخنان خود درباره ویژگی‌های عصر هوش مصنوعی گفت: یکی از خصوصیات این عصر آن است که انسان خود را با هوش مصنوعی مقایسه می‌کند و دچار بحران هویت می‌شود. در این وضعیت، پرسش از تفاوت انسان و ماشین به یکی از مسائل بنیادین تبدیل می‌شود.

وی با تأکید بر تمایز انسان و هوش مصنوعی افزود: در هوش مصنوعی هر اندازه هم که تراکم اطلاعات، تحلیل داده‌ها و پاسخ‌گویی پیشرفته وجود داشته باشد، خودآگاهی به معنای دقیق کلمه وجود ندارد. در فلسفه اسلامی، نفس انسانی دارای نوعی علم به ذات خویش است و همین خودآگاهی، یکی از وجوه تمایز بنیادین انسان از ماشین محسوب می‌شود.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به چالش‌های اخلاقی جهان معاصر تصریح کرد: یکی از ویژگی‌های عصر حاضر، بی‌بنیاد شدن اخلاق است. مقصود از این تعبیر صرفاً افزایش رفتار‌های غیراخلاقی نیست، بلکه مسئله این است که در بسیاری از رویکرد‌های جدید، مبنایی عقلانی برای الزام اخلاقی باقی نمی‌ماند و انسان معاصر گاه نمی‌تواند درباره ضرورت اخلاق با دیگری وارد گفت‌وگوی بنیادین شود.

در پایان این نشست، سخنرانان تأکید کردند که عصر هوش مصنوعی تنها دوره پیشرفت ابزار‌های تکنولوژیک نیست، بلکه زمانه‌ای است که انسان را با پرسش‌هایی عمیق درباره حقیقت، آگاهی، اخلاق، معنا و جایگاه خود در جهان مواجه کرده است؛ پرسش‌هایی که پاسخ به آنها بدون بازگشت به تفکر فلسفی، امکان‌پذیر نخواهد بود.