شعب ابی‌طالب نخستین الگوی تاریخی تاب‌آوری اجتماعی در اسلام است

به گزارش آستان نیوز، سومین نشست از سلسله‌نشست‌های «در محضر حکیم شهید» با موضوع «رهیافتی از رهنمود‌های رهبر شهید؛ نخستین تاب‌آوری، بازاندیشی تاریخی شعب ابی‌طالب» با ارائه دکتر محمود ملکی، معاون علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در تالار شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی برگزار شد.

ملکی در ابتدای سخنان خود با اشاره به تأکیدات شهید آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (رحمة‌الله‌علیه) درباره مقاومت و تاب‌آوری، اظهار کرد: اگر بخواهیم نخستین و منحصربه فردترین تجربه واقعی تاب‌آوری در اسلام را بررسی کنیم، باید به واقعه شعب ابی‌طالب بازگردیم؛ حادثه‌ای که می‌تواند برای جامعه امروز نیز یک الگوی تاریخی قابل‌مطالعه باشد.

وی با بیان اینکه تاکنون همه اسناد مربوط به این واقعه به‌صورت یک‌جا گردآوری نشده بود، افزود: در این پژوهش تلاش شده است تمامی گزارش‌های مورخان و سیره‌نویسان درباره شعب ابی‌طالب استخراج شود؛ هم برای اثبات اصل وقوع این رویداد، در پاسخ به برخی تردیدها، و هم برای تحلیل چرایی شکل‌گیری محاصره، شیوه اجرای آن و عوامل پایان‌یافتن آن.

معاون علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی درباره زمینه‌های شکل‌گیری محاصره شعب ابی‌طالب گفت: منابع تاریخی از جمله ابن هشام سه عامل اصلی را در این زمینه ذکر کرده‌اند؛ نخست گسترش اسلام در میان قبایل مختلف پس از دوره دعوت پنهانی، دوم هجرت مسلمانان به حبشه که نشان‌دهنده توسعه دامنه اسلام بود و سوم اسلام‌آوردن حضرت حمزه (ع) که موجب نگرانی جدی سران قریش شد.

وی ادامه داد: پس از این تحولات، قریش تصمیم به قتل پیامبر اکرم (ص) گرفت. حضرت ابوطالب بااحساس خطر، بنی‌هاشم و بنی‌مطلب را در شعب گرد آورد و در مقابل، قریش نیز با تنظیم صحیفه‌ای، محاصره و مقاطعه همه‌جانبه آنان را آغاز کرد.

ملکی با اشاره به مفاد این پیمان توضیح داد: تحریم اقتصادی، ممنوعیت هرگونه خریدوفروش با ساکنان شعب، تحریم سیاسی و نپذیرفتن هیچ‌گونه صلح از سوی بنی‌هاشم تا تحویل پیامبر اکرم (ص)، ممنوعیت ازدواج و ارتباطات اجتماعی، منع هرگونه رفتار همراه با رأفت و حتی ممنوعیت سخن‌گفتن یا پناه‌دادن به افراد بنی‌هاشم، از جمله بند‌های این معاهده بود.

وی افزود: قریش برای اجرای این تحریم‌ها، متن پیمان را در کعبه آویخت تا جنبه‌ای الزام‌آور پیدا کند و در عمل نیز از ورود مواد غذایی به شعب جلوگیری می‌کرد. آنان حتی پیش از بنی‌هاشم کالا‌های موردنیاز را خریداری می‌کردند یا کاروان‌های تجاری را پیش از ورود به مکه متوقف و محصولات آنان را خریداری می‌کردند تا چیزی به محاصره‌شدگان نرسد.

معاون علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی با اشاره به شرایط دشوار زندگی در شعب ابی‌طالب گفت: بنابر نقل حضرت علی (ع)، ساکنان شعب صبح و شام با بیم مرگ ناشی از گرسنگی روبه‌رو بودند و صدای گریه کودکان از داخل شعب به گوش قریشیان می‌رسید. در این میان، حضرت ابوطالب برای حفظ جان پیامبر اکرم (ص) همواره محل استراحت ایشان را تغییر می‌داد و گاه فرزندان خود را در بستر پیامبر می‌خواباند تا از هرگونه سوءقصد احتمالی جلوگیری شود.

ملکی در ادامه، عوامل تاب‌آوری بنی‌هاشم در این محاصره سه‌ساله را برشمرد و اظهار کرد: ایمان و اعتقاد به رهبری پیامبر اکرم (ص)، انسجام قبیله‌ای بنی‌هاشم و بنی‌مطلب، هدف مشترک، ایثار مالی حضرت خدیجه (س) و حضرت ابوطالب و نیز بهره‌گیری از ظرفیت شعر و ادبیات، مهم‌ترین عوامل پایداری ساکنان شعب در برابر فشار‌های همه‌جانبه قریش بود.

وی با اشاره به جایگاه اشعار حضرت ابوطالب در این دوران افزود: گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد بخشی از اشعار ابوطالب در همان فضای شعب سروده شده و علاوه بر تقویت روحیه محاصره‌شدگان، در بیرون از شعب نیز جریان‌ساز و اثرگذار بوده است.

ملکی همچنین از تلاش برخی افراد برای کاهش فشار محاصره یادکرد و گفت: در منابع تاریخی آمده است که شماری از قریشیان، باوجود فضای سنگین حاکم، به‌صورت پنهانی مواد غذایی را برای ساکنان شعب ارسال می‌کردند و در برخی شب‌ها چندین بار شتر‌های حامل آذوقه را به سمت شعب می‌فرستادند. وی درباره پایان این محاصره نیز اظهار کرد: در کنار گزارش مشهور مربوط به خورده شدن صحیفه توسط موریانه، منابع تاریخی از شکل‌گیری مخالفت در میان خود قریش نیز سخن گفته‌اند؛ به‌گونه‌ای که پنج نفر از سران آنان تصمیم گرفتند این پیمان را نقض کنند و هنگامی که برای پایین آوردن صحیفه اقدام کردند، مشاهده شد بخش عمده آن از بین رفته است.

ملکی در پایان با اشاره به تأکیدات شهید آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (رحمة‌الله‌علیه) درباره اهمیت تاب‌آوری، اظهار کرد: ایشان در بیانات خود، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نظام جمهوری اسلامی را تاب‌آوری در برابر فشار‌ها و دشمنی‌ها دانسته‌اند؛ ظرفیتی که سبب شده این نظام پس از گذشت دهه‌ها، نه‌تنها پابرجا بماند، بلکه به الگویی برای دیگر ملت‌ها تبدیل شود.

وی افزود: از همین منظر، مطالعه تاریخی شعب ابی‌طالب صرفاً بازخوانی یک واقعه گذشته نیست، بلکه واکاوی مؤلفه‌هایی مانند رهبری الهی، انسجام اجتماعی، ایثار، هدف مشترک و مقاومت در برابر فشار‌های همه‌جانبه است؛ مؤلفه‌هایی که می‌توانند در تحلیل مسائل امروز نیز الهام‌بخش باشند.