از جمله این دانشمندان ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی، نویسنده‌ی تاریخ بیهقی است که در خلال گزارش‌های تاریخی، جغرافیایی و سیاسیِ روزگار خود در عصر غزنویان، بار‌ها از امام رضا علیه‌السلام با احترام یاد کرده است.

علاوه بر این، آرامگاه امام رضا علیه‌السلام در طوس، یعنی مشهد کنونی، مورداحترام مسلمانان بوده و برخی مورخان و جغرافی‌دانان مسلمان با عناوینی چون: «مشهد رضا، مشهد علی بن موسی‌الرضا، قبر علی بن موسی‌الرضا و مشهد مشهور و زیارتگاه» از آن یاد کرده‌اند.

امام رضا علیه‌السلام از زبان بیهقی

در کتاب‌های تاریخی و رجالی عالمانی چون: خطیب بغدادی، ابن حبان، ابونعیم اصفهانی، ابن خلکان، ذهبی، ابن حجر عسقلانی و سمعانی؛ از امام رضا علیه‌السلام با احترام و به‌عنوان شخصیتی بزرگ از خاندان پیامبر (ص) یاد شده است.

در این میان، ابوالفضل بیهقی از مورخین و تاریخ‌دانان قرن پنجم، در گزارش‌های مربوط به خراسان، طوس و نیشابور به «مشهد علی بن موسی‌الرضا، علیه‌السلام» یا «مشهد رضا، علیه‌السلام» اشاره کرده و این نشان می‌دهد که در قرن پنجم هجری، حرم امام رضا علیه‌السلام در خراسان مکانی شناخته‌شده و مورداحترام و نیز به‌عنوان مکانی زیارتی در میان مردم و رجال سیاسی مطرح بوده است.

ابوالفضل بیهقی، نویسنده و تاریخ دان بزرگ خراسانی در سده پنجم هجری در دو جای کتابش به حضرت اشاره می‌کند؛ یکی هنگامی که از تصمیم مأمون، خلیفه عباسی، برای انتصاب علی بن موسی الرضا علیه‌السلام به ولایتعهدی خود یاد می‌کند و دیگری، زمانی است که درباره یکی از دولتمردان دربار غزنوی سخن می‌گوید و به خاطره زیارت حرم حضرت اشاره می‌کند.

بیهقی در مجلد ششم از «تاریخ بیهقی»، به موضوع ولایتعهدی امام رضا علیه‌السلام و داستان سفر اجباری امام رضا از مدینه به مرو به‌تفصیل اشاره می‌کند. (۱)

بیهقی همچنین در صفحات آغازین مجلدِ نهم درباره یکی از دولتمردان زمانه سلطان مسعود غزنوی به نام ابوالحسن عراقی سخن می‌راند. او در همین صفحات درباره حرم رضوی می‌نویسد. عراقی جزو دبیران و سپاهیان حکومت غزنوی بود و خدماتی در مشهد صورت داد از جمله امر کرد کاریز مشهد را که خشک شده بود دوباره روان کردند و کاروان سرایی در این خطه ساختند و دهی را هم وقف این کاریز و کاروان سرا کرد. به فرمان او در کنار بقعه مطهر امام هشتم «مسجد بالاسر» را بنیاد گذاشتند و خود وی پس از درگذشتش، بنا به وصیتی که کرده بود، در همین مسجد به خاک سپرده شد. (۲)

حرم امام رضا علیه‌السلام در عصر غزنویان

در سده چهارم هجری قمری، سبکتکین غزنوی، حرم امام رضا را تخریب کرد و زیارت آن را ممنوع اعلام کرد. (۳) محمود غزنوی، قبه را که به دست پدرش تخریب شده بود، از نو ساخت و بنایی زیبا بر روی آن برپاکرد. (۴) بااین‌وجود روایاتی تاریخی گواه آن است که حرم توسط سبکتکین خراب نشده است و پسرش محمود غزنوی تنها به بازسازی حرم مشغول شده است. (۵)

در تاریخ بیهقی آمده است: «سوری (سلطان محمود غزنوی) در آن (بقعه) زیارت‌های بسیاری فرمود و مناره‌ای کرد و دیهی خرید فاخر و بر آن وقف کرد.»

احترام به امام رضا علیه‌السلام؛ ریشه در تاریخ

قلم بیهقی درباره امام رضا علیه‌السلام همراه باادب و احترام است. هرچند بیهقی در فضای سیاسی و مذهبیِ اهل‌سنت خراسان و دربار غزنوی می‌زیسته، اما هنگام یادکرد از امام رضا علیه‌السلام حرمت و منزلت ایشان را رعایت می‌کند. این نکته نشان می‌دهد که احترام به امام رضا علیه‌السلام تنها محدود به شیعیان نبوده، بلکه در میان سایر مسلمانان خراسان نیز جایگاهی ریشه‌دار داشته است.

اهمیت زیارت در دوره غزنوی

گزارش‌های بیهقی از رفت‌وآمد امیران، بزرگان و مردم به نواحی طوس و مشهد، نشان می‌دهد که زیارت مرقد امام رضا علیه‌السلام در آن دوره از مظاهر مهم دینداری و اعتبار اجتماعی به شمار می‌رفته است. حکومت‌ها نیز معمولاً نسبت به این مکان نگاه احترام‌آمیز داشتند، زیرا مشهد امام رضا علیه‌السلام مرکز معنوی مهمی در خراسان به‌حساب می‌آمده است.

همچنین در آثار بیهقی، خراسان فقط یک سرزمین سیاسی نیست، بلکه فضایی فرهنگی و دینی است. وجود مرقد امام رضا علیه‌السلام در طوس به این منطقه معنایی ویژه می‌بخشد. از خلال نوشته‌های بیهقی می‌توان دریافت که مشهدالرضا در قرن پنجم هجری در حال تبدیل‌شدن به یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی و هویتی خراسان بود.

سند تاریخی درباره وقف و نذر

اهمیت سخن بیهقی در این است که او مورخی دقیق و تا حد زیادی واقع‌گراست؛ بنابراین وقتی از «مشهد رضا» سخن می‌گوید، این یادکرد فقط یک اشاره مذهبی نیست، بلکه سندی تاریخی درباره‌ی اعتبار اجتماعی و دینی بارگاه امام رضا علیه‌السلام در عصر غزنوی و نیز سندی از رواج وقف و نذر برای بارگاه امام رضا علیه اسلام است. نوشته‌ی او نشان می‌دهد که حدود دو قرن پس از شهادت امام رضا علیه‌السلام، حرم ایشان در طوس به مکانی شناخته‌شده، محترم و اثرگذار در زندگی دینی و سیاسی خراسان تبدیل شده بود.

حسینعلی پورافضلی

پانوشت‌ها:

۱- تاریخ بیهقی، مجلد ششم، موضوع ولایتعهدی امام رضا علیه‌السلام

۲- عالم‌زاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۳۰-۳۱.

۳- سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.

۴- پطروشفسکی، اسلام در ایران، ۲۱۷.

۵- دستاورد‌های نوین در مطالعات علوم انسانی، ۱۵.