تربیت عقلانی، مقدمه شکل‌گیری دین‌داری آگاهانه در کودک است

به گزارش آستان نیوز، پانزدهمین پیش‌نشست علمی ششمین کنگره جهانی حضرت رضا (ع)، به همت دبیرخانه این کنگره و با همکاری مجمع عالی حکمت اسلامی، با سخنرانی دکتر محمد خیاط زنجانی و با موضوع «تبیین مفهوم عقل و فرایند تعقل‌ورزی در روایات امام رضا (ع) و کاربست آن در تربیت عقلانی کودک» به‌صورت مجازی برگزار شد.

خیاط زنجانی با اشاره به‌ضرورت بازنگری در نظام تعلیم‌وتربیت اظهار کرد: نظام تربیتی امروز نتوانسته است متناسب با تحولات اجتماعی، فرهنگی و شناختی جامعه تغییر کند و برای دستیابی به الگویی کارآمد، باید مبانی تربیت اسلامی را از دل قرآن، روایات و سیره اهل‌بیت (ع) استخراج کرد.

وی افزود: جریان‌هایی مانند فلسفه برای کودکان را نباید صرفاً دستاوردی جدید در نظام‌های تربیتی غرب دانست؛ زیرا بسیاری از اصول مرتبط با تفکر، پرسشگری و گفت‌و‌گو در آموزه‌های اسلامی و سیره تربیتی اهل‌بیت (ع) وجود دارد، اما کمتر با رویکردی کاربردی و متناسب با مسائل امروز بازخوانی شده است.

تعقل، محور تربیت انسان

این پژوهشگر حوزه تربیت، این امر را فرایند به فعلیت رسیدن استعداد‌های انسان در مسیر کمال دانست و گفت: تربیت زمانی تحقق پیدا می‌کند که ظرفیت‌های بالقوه انسان در یک حرکت تدریجی و مستمر شکوفا شود و او را به‌سوی قرب الهی سوق دهد.

وی ادامه داد: ازآنجاکه عقل و قدرت تعقل، ویژگی متمایز انسان است، تربیت انسان بدون رشد این توانایی معنا پیدا نمی‌کند. اگر قرار باشد استعداد مشترک نوع انسان شکوفا شود، مهم‌ترین بخش آن، قدرت اندیشیدن و تشخیص آگاهانه است.

خیاط زنجانی با اشاره به روایتی از امام رضا (ع) درباره جایگاه تفکر در عبادت بیان کرد: در منظومه رضوی، عبادت تنها به فراوانی نماز و روزه محدود نمی‌شود، بلکه تفکر در امر الهی نیز در متن عبودیت قرار دارد؛ ازاین‌رو، تعقل را نمی‌توان مسئله‌ای حاشیه‌ای در تربیت اسلامی دانست.

وی افزود: تربیت عقلانی، کودک را به اندیشیدن درباره نظام هستی، جهان غیب، انسان و ابعاد وجودی خود دعوت می‌کند و از او صرفاً دریافت‌کننده پاسخ‌های آماده نمی‌سازد.

عقل باید پیش از رفتار دینی پرورش یابد

سخنران این نشست با تفکیک تربیت عقلانی و تربیت دینی گفت: این دو حوزه یکسان نیستند، اما ارتباطی بنیادین با یکدیگر دارند. تربیت عقلانی مقدمه شکل‌گیری تربیت دینی است و دین‌داری هنگامی استوار می‌شود که بر قدرت فهم، انتخاب و استدلال بنا شده باشد.

وی تصریح کرد: ممکن است کودکی به ظواهر و رفتار‌های دینی عادت داده شود، اما تا زمانی که پشتوانه عقلانی و معرفتی در او شکل نگرفته باشد، نمی‌توان از دین‌داری آگاهانه و پایدار سخن گفت.

خیاط زنجانی ادامه داد: آموزه‌های رضوی نشان می‌دهد علم و معرفت، راهنمای عمل است. اگر باور و شناخت کودک به‌درستی شکل نگیرد، نمی‌توان انتظار داشت رفتار او در موقعیت‌های مختلف از استحکام لازم برخوردار باشد.

وی افزود: بخشی از آسیب‌های تربیتی و دین‌گریزی زمانی شکل می‌گیرد که از کودک انتظار رفتار دینی داریم، اما پیش از آن، فرصت پرسیدن، اندیشیدن، گفت‌و‌گو و رسیدن به فهم شخصی را برای او فراهم نکرده‌ایم.

کودک نیز توانایی تعقل دارد

این پژوهشگر با نقد این تصور که مباحث عقلی و فلسفی تنها به بزرگ‌سالان اختصاص دارد، اظهار کرد: عقل موهبتی الهی و مشترک میان همه انسان‌هاست؛ هرچند میزان ظهور و فعلیت آن در افراد و سنین مختلف تفاوت دارد.

وی گفت: کودک نیز از قدرت تعقل برخوردار است و سن پایین، دلیل ناتوانی او در ورود به پرسش‌های اساسی نیست. تفاوت کودک و بزرگسال در اصل برخورداری از عقل نیست، بلکه در مرتبه و میزان رشد این توانایی است.

خیاط زنجانی وظیفه مربی را فراهم‌کردن زمینه شکوفایی این استعداد دانست و افزود: مربی نباید مجموعه‌ای از اندیشه‌های آماده را در ذهن کودک قرار دهد؛ بلکه باید موقعیتی بسازد که او بتواند ببیند، سؤال کند، اطلاعات را بررسی کند، دلایل را بسنجد و به نتیجه برسد.

وی در پایان، خواستار بازخوانی کاربردی میراث دینی در حوزه تعلیم‌وتربیت شد و گفت: آیات، روایات و میراث حکمای مسلمان از ظرفیت لازم برای طراحی نظامی بومی در تربیت عقلانی برخوردارند و مطالعه این منابع با پرسش‌های امروز می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک جریان علمی و تربیتی اثرگذار را، فراهم کند.

----- مهسا دانشمند