تحلیل فهرستی؛ رویکردی تازه برای تبارشناسی و اعتبارسنجی حدیث شیعه

به گزارش آستان نیوز، نشست تخصصی و رونمایی از کتاب «تحلیل فهرستی؛ چیستی، مبانی و سازوکار اجرایی»، از تازه‌ترین آثار بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چهارشنبه ۲۸ مردادماه در مدرسه فقاهت خیرات خان حرم مطهر رضوی برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدرضا شیرازی، نویسنده کتاب، مبانی، ویژگی‌ها و سازوکار اجرایی تحلیل فهرستی را تشریح کرد و حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید محمدکاظم طباطبایی، رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث مؤسسه دارالحدیث، به تبیین جایگاه این رویکرد در مطالعات حدیثی پرداخت. بخش دوم نشست نیز به بررسی اعتبار و شیوه مواجهه علمی با روایات پزشکی اختصاص داشت.

تحلیل فهرستی از کجا آغاز می‌شود؟

شیرازی در معرفی کتاب «تحلیل فهرستی» گفت: در روش رایج رجالی، اعتبار روایت عمدتاً از مسیر بررسی سند، اتصال راویان، معاصرت آنان، امکان اخذ روایت از یکدیگر و ویژگی‌های راویان سنجیده می‌شود، اما تحلیل فهرستی بر مسئله دیگری نیز تمرکز دارد و آن، «بستر انتقال حدیث» است.

وی افزود: یکی از مبانی اصلی این رویکرد آن است که بخش قابل‌توجهی از میراث حدیثی شیعه در بستر نوشتار و آثار مکتوب منتقل شده است و ازاین‌رو، نوع ارزیابی این میراث با روایتی که صرفاً از طریق حافظه و نقل شفاهی منتقل شده، تفاوت پیدا می‌کند.

نویسنده کتاب توضیح داد: وقتی بستر انتقال انسان باشد، مسائلی مانند حافظه، دقت در نقل، اشتباه و تغییر واژگان اهمیت پیدا می‌کند؛ اما در انتقال مکتوب، مسائلی همچون نسخه، تصحیف، کیفیت کتابت، نحوه قرائت، مسیر انتقال کتاب و چگونگی دسترسی محدثان به آن اثر اهمیت بیشتری می‌یابد.

وی با تأکید بر اینکه تحلیل فهرستی نیز مانند هر روش دیگری محدودیت‌های خاص خود را دارد، گفت: این روش به‌ویژه برای بررسی میراث حدیثی شیعه ظرفیت بالایی دارد و می‌تواند در کنار روش‌های دیگر، تصویری دقیق‌تر از مسیر شکل‌گیری و انتقال یک روایت به دست دهد.

صورت‌بندی یک روش برای پژوهشگران حدیث

شیرازی درباره ساختار اثر نیز اظهار کرد: کتاب در سه فصل تنظیم شده است؛ فصل نخست به چیستی تحلیل فهرستی و ویژگی‌های آن، فصل دوم به مبانی این رویکرد و فصل سوم به سازوکار اجرایی آن اختصاص دارد.

وی افزود: بخش مهمی از مباحث تحلیل فهرستی در درس‌ها و تحلیل‌های آیت‌الله سید احمد مددی مطرح شده، اما تبدیل این مباحث به روشی منظم و قابل‌آموزش، نیازمند استخراج و صورت‌بندی مراحل آن بوده است.

شیرازی ادامه داد: در این کتاب تلاش شده مراحل اجرای تحلیل فهرستی در پنج محور منضبط شود و برای اینکه بحث صرفاً نظری باقی نماند، سه نمونه حدیثی نیز با استفاده از این روش مورد تحلیل قرار گرفته است.

وی خاطرنشان کرد: خاستگاه اصلی این صورت‌بندی، احادیث فقهی و اصولی است و اگر قرار باشد تحلیل فهرستی در حوزه‌هایی همچون احادیث اعتقادی، اخلاقی، زیارتی یا پزشکی توسعه پیدا کند، باید متناسب با ویژگی‌های هر حوزه، تغییراتی در سازوکار اجرایی آن ایجاد شود.

حدیث، حکایت سنت است

در ادامه، حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید محمدکاظم طباطبایی با اشاره به جایگاه حدیث در نظام معرفت دینی گفت: منابع اصلی معرفت دینی به کتاب و سنت بازمی‌گردد و سنت، قول، فعل و تقریر معصوم (ع) است؛ اما وقتی میان معصوم و مخاطب واسطه قرار می‌گیرد، آنچه در اختیار ما قرار دارد خود سنت نیست، بلکه حکایت و گزارش سنت یا همان حدیث است.

وی افزود: از همین‌جا یکی از بنیادی‌ترین مسائل دانش حدیث شکل می‌گیرد و آن، چگونگی احراز نسبت حدیث موجود با سنت صادرشده از معصوم (ع) است.

طباطبایی با اشاره به شیوه‌های انتقال حدیث در دوره‌های نخستین اظهار کرد: در دوره‌های ابتدایی، انتقال سخن بر همان شیوه‌های عقلایی رایج میان مردم استوار بود، اما به‌تدریج و با افزایش اهمیت حفظ سنت، شیوه‌های انتقال و اعتبارسنجی حدیث نیز ضابطه‌مندتر شد.

جایگاه جدی کتابت در میراث حدیثی شیعه

رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث مؤسسه دارالحدیث با تأکید بر جایگاه کتابت در سنت حدیثی شیعه گفت: نمی‌توان ادعا کرد همه روایات شیعه از ابتدا به‌صورت مکتوب منتقل شده‌اند، همان‌طور که نمی‌توان گفت میراث حدیثی شیعه صرفاً بر نقل شفاهی استوار بوده است.

وی افزود: شواهد موجود از دوره امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نشان می‌دهد نوشتن حدیث و انتقال آثار مکتوب در میان اصحاب اهل‌بیت (ع) جایگاه ویژه‌ای داشته و به‌نوعی بخشی از فرهنگ حدیثی شیعه بوده است.

طباطبایی تصریح کرد: همین مسئله سبب می‌شود که در بررسی برخی روایات، تنها شناخت راوی کافی نباشد و لازم باشد مشخص شود چه کتابی، از چه مسیری و به واسطه چه افرادی به محدثان بعدی منتقل شده است.

جایی که نگاه فهرستی نتیجه را تغییر می‌دهد

وی در توضیح تفاوت نگاه رجالی و فهرستی گفت: در رویکرد رجالی ممکن است ناشناخته بودن یک فرد در سلسله سند موجب تضعیف روایت شود، اما در تحلیل فهرستی باید دید آن فرد در چه جایگاهی از انتقال یک میراث مکتوب قرار دارد.

طباطبایی افزود: ممکن است فردی به‌عنوان راوی شناخته‌شده نباشد، اما واسطه انتقال کتاب یا میراث مکتوب خانوادگی خود باشد؛ در این صورت، مسئله دیگر فقط وثاقت شخص نیست، بلکه نحوه انتقال آن اثر نیز اهمیت پیدا می‌کند.

وی همچنین با اشاره به منابعی، چون رجال نجاشی و فهرست شیخ طوسی اظهار کرد: بخش مهمی از این آثار اساساً ناظر به معرفی مصنفات، مؤلفان و طرق دسترسی به کتاب‌هاست و همین مسئله نشان می‌دهد شناخت مسیر انتقال آثار مکتوب، از دیرباز در سنت علمی شیعه جایگاه داشته است.

«تحلیل فهرستی»؛ آغاز یک مسیر تازه

طباطبایی با اشاره به اهمیت کتاب سیدرضا شیرازی گفت: یکی از ارزش‌های این اثر آن است که کوشیده مجموعه‌ای از تحلیل‌ها و تجربه‌های علمی را به یک روش منظم، مرحله‌مند و قابل‌آموزش تبدیل کند.

وی افزود: مخاطب این کتاب می‌تواند بدون حضور مستقیم در درس‌های استاد، با منطق و مراحل این روش آشنا شود و آن را در پژوهش‌های حدیثی به کار گیرد.

رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث مؤسسه دارالحدیث این اثر را «آغاز راه» دانست و گفت: تحلیل فهرستی ظرفیت آن را دارد که در حوزه‌های دیگری همچون اعتقادات، زیارات و دیگر شاخه‌های حدیثی نیز توسعه پیدا کند، هرچند هر حوزه نیازمند تکمیل و متناسب‌سازی روش است.

روایات پزشکی؛ میان میراث حدیثی و ادعای «طب اسلامی»

طباطبایی در بخش دوم سخنان خود، به موضوع روایات پزشکی پرداخت و گفت: پرسش‌هایی که اصحاب در حضور پیامبر اکرم (ص) و اهل‌بیت (ع) مطرح می‌کردند، عمدتاً درباره معارف دینی، تفسیر، احکام و اخلاق بوده است.

وی افزود: حتی در میان اصحابی که پزشک بوده‌اند، پرسش‌ها بیشتر ناظر به احکام مرتبط با پزشکی، مانند ضمان طبیب یا دیه آسیب‌های جسمانی بوده است و کمتر با پرسش‌های مستقیم درباره تشخیص بیماری و شیوه درمان مواجه هستیم.

طباطبایی تصریح کرد: در میراث حدیثی اصیل، روایات مربوط به شناخت و تشخیص بیماری بسیار محدود است و درباره دارو و درمان نیز حجم روایات صریح گسترده نیست؛ در مقابل، روایات بیشتری درباره خواص خوراکی‌ها، میوه‌ها و برخی توصیه‌های مرتبط با سلامت وجود دارد.

از روایات سلامت نمی‌توان یک نظام جامع پزشکی ساخت

وی تأکید کرد: وجود روایاتی درباره خواص خوراکی‌ها و توصیه‌های بهداشتی به معنای آن نیست که بتوان از آنها به‌تنهایی یک دانش جامع با عنوان «طب اسلامی» بنا کرد.

طباطبایی گفت: دانش پزشکی نیازمند مجموعه منسجمی از مباحث شناخت بیماری، علائم، تشخیص افتراقی، پیشگیری، دارو و درمان است و چنین مجموعه جامعی در داده‌های حدیثی موجود شکل نگرفته است.

وی درعین‌حال خاطرنشان کرد: این سخن به معنای کنارگذاشتن روایات مرتبط با سلامت نیست؛ این روایات بخشی از میراث حدیثی ما هستند و باید باانضباط علمی مورد بررسی قرار گیرند.

ظرفیت تحلیل فهرستی در بررسی روایات پزشکی

رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث مؤسسه دارالحدیث با اشاره به تفاوت جایگاه منابع روایات پزشکی گفت: برخی از این روایات در منابع اصیل و شناخته‌شده‌ای مانند «الکافی» آمده‌اند، اما بخشی دیگر در آثاری نقل شده‌اند که مؤلف، مسیر انتقال یا جایگاه آنها در میراث حدیثی چندان روشن نیست.

وی افزود: تحلیل فهرستی در اینجا می‌تواند به پژوهشگر کمک کند تا منشأ روایت، مسیر انتقال آن، جغرافیای حدیثی، منبع اولیه و نحوه ورود روایت به مجموعه‌های بعدی را بررسی کند.

طباطبایی با اشاره به میراث حدیثی کوفه و انتقال بخشی از آن به قم و بغداد اظهار کرد: بررسی اینکه یک روایت در کدام مسیر حدیثی نقل شده یا نشده، می‌تواند در تبارشناسی و فهم جایگاه تاریخی آن بسیار مؤثر باشد.

چهار مؤلفه برای اعتبارسنجی روایت

وی اعتبارسنجی روایت رامنحصر به سند ندانست و گفت: در یک ارزیابی جامع باید چهار مؤلفه «سند، منبع، محتوا و قرائن پیرامونی» در کنار یکدیگر موردتوجه قرار گیرند.

طباطبایی افزود: میزان اهمیت موضوع نیز بر سطح سخت‌گیری در اعتبارسنجی اثر می‌گذارد؛ به‌ویژه اگر یک روایت قرار باشد مبنای یک توصیه درمانی و مرتبط با جان و سلامت انسان قرار گیرد، طبیعتاً باید با حساسیت و اطمینان بیشتری بررسی شود.

وی همچنین بر ضرورت استفاده از روش‌های علمی و تجربی برای ارزیابی ادعا‌های درمانی تأکید کرد و گفت: برخی گزاره‌های روایی مرتبط با سلامت را می‌توان پس از طی مراحل اعتبارسنجی حدیثی، با روش‌های معتبر علمی نیز مورد آزمون قرارداد.

انتساب درمان به اهل‌بیت (ع) نیازمند اثبات است

طباطبایی در بخش پایانی سخنان خود نسبت به مداخله غیرتخصصی در فرایند درمان با استناد مستقیم به روایات هشدار داد و تأکید کرد: اگر نتوانیم نسبت یک حدیث با سنت معصوم (ع) را احراز کنیم، نمی‌توانیم آن گزاره را به اهل‌بیت (ع) منتسب کنیم.

وی افزود: در حوزه سلامت نیز نمی‌توان توصیه‌ای را بدون اثبات اعتبار روایت و بدون ارزیابی علمی کارآمدی آن، جایگزین فرایند تخصصی پزشکی کرد.

رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث مؤسسه دارالحدیث خاطرنشان کرد: روایات پزشکی و سلامت بخشی از میراث حدیثی ما هستند و باید با تبارشناسی، اعتبارسنجی و روش علمی بررسی شوند؛ اما از این مجموعه، بدون پشتوانه کافی، نمی‌توان یک نظام جامع پزشکی استخراج کرد.

گفتنی است، در پایان این نشست، کتاب «تحلیل فهرستی؛ چیستی، مبانی و سازوکار اجرایی» اثر حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدرضا شیرازی، از تازه‌ترین آثار بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، رونمایی شد.