هنرمند و پژوهشگر گروه فرهنگ و هنر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی عنوان کرد
پنجرههای حرم رضوی؛ از یک عنصر معماری تا بخشی از تجربه زیارت
پنجرههای زیارتی حرم مطهر رضوی تنها عناصر معماری نیستند؛ برخی از آنها طی قرنها به مکانهایی برای زیارت، تضرع، طلب حاجت و شکلگیری خاطرات زائران تبدیل شدهاند. بهزاد نعمتی، هنرمند و پژوهشگر گروه فرهنگ و هنر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، در گفتوگو با آستان نیوز از پیشینه تاریخی، ویژگیهای هنری و جایگاه این پنجرهها در فرهنگ زیارت سخن گفته است. مشروح گفتوگو را در ادامه میخوانید:
آیا میتوان مشخص کرد حرم مطهر امام رضا (ع) دقیقاً چند پنجره زیارتی دارد؟
برای تعداد دقیق این پنجرهها نمیتوان عدد مشخصی ارائه کرد. شکلها و موقعیتهای مختلفی از پنجره در حرم مطهر وجود دارد و درباره اینکه عنوان «پنجره زیارتی» دقیقاً به کدامیک اطلاق شود، اتفاقنظر وجود ندارد؛ به همین دلیل اعداد ارائهشده متفاوت است.
قدیمیترین و شناختهشدهترین این پنجرهها کدام است؟
یکی از مهمترین نمونهها، پنجره فولاد صحن انقلاب اسلامی، یا همان صحن کهنه و عتیق سابق است. بر اساس منابع تاریخی، سابقه حضور پنجره در این محدوده به حدود ۵۰۰ سال قبل بازمیگردد و حتی احتمال دارد قدمت آن بیشتر باشد. شواهد نشان میدهد پیش از دوره تیموری نیز در ضلع شمالی بقعه مطهر و محدوده پشت سر حضرت، فضایی رو به بیرون وجود داشته است.
پس پنجره فولادی که امروز میبینیم همان سازه چند قرن قبل نیست؟
محل آن سابقه طولانی دارد، اما خود سازه در طول تاریخ مرمت و تعویض شده است. با تجدید بنای صحن کهنه در دوره صفویه، این پنجره در محدودهای که امروز میشناسیم تثبیت شد؛ بنابراین باید میان قدمت محل و سنت حضور پنجره با قدمت سازه فعلی تفاوت قائل شد.
غیر از پنجره فولاد صحن انقلاب، در کدام بخشهای حرم مطهر امکان زیارت از طریق پنجرهها وجود دارد؟
نمونه شناختهشده دیگر در صحن جمهوری اسلامی قرار دارد و از این صحن به فضای دارالولایه منظر دارد. در داخل دارالولایه نیز پنجرهای وجود دارد که از محدوده بالاسر حضرت، دیدی به بقعه مطهر ایجاد میکند.
در طول تاریخ برخی پنجرهها نیز تغییر مکان دادهاند؛ از جمله پنجرهای که درگذشته میان ضلع شمالی و شمال شرقی بقعه قرار داشت و در دوره معاصر جابهجا شد.
چرا بیشتر این پنجرهها با عنوان پنجره فولاد شناخته میشوند؟
بخش عمده این پنجرهها فلزی و معمولاً دارای چند درگاه و طاق هستند. در دهانهها نیز شبکههای فلزی گوی و ماسورهای دیده میشود که هم نقش حفاظ دارد و هم ساختاری مشبک به پنجره میدهد. در بخشهای بالایی نیز کتیبههایی متناسب با فضای زیارت دیده میشود.
از نظر هنری چه ویژگیهایی دارند؟
بیشتر پنجرههای حرم فلزی هستند و نمونههای چوبی محدودترند. در بخشهایی از سازهها، بهویژه قسمتهای بالایی، قابها و کتیبههایی با تکنیک میناکاری اجرا شده است. نمونههای زیبای آن را میتوان در پنجره فولاد صحن جمهوری اسلامی مشاهده کرد. از این منظر، پنجرههای زیارتی بخشی از میراث هنری و معماری حرم مطهر نیز به شمار میروند.
آیا اسنادی از مرمت این پنجرهها باقیمانده است؟
نمیتوان بادقت گفت هر پنجره چند بار بازسازی یا تعویض شده است، زیرا همه این تحولات به طور کامل ثبت نشده؛ بااینحال، اسنادی از تعمیر و مرمت آنها در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی وجود دارد که در مرکز اسناد کتابخانه مرکزی نگهداری میشود.
قدیمیترین شواهد تاریخی درباره این پنجرهها مربوط به چه زمانی است؟
تاریخ قطعی برای آغاز شکلگیری آنها در دست نیست، اما میدانیم دستکم از حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ سال قبل و از دوره تیموری به بعد، چنین پنجرههایی وجود داشتهاند. در برخی منابع، اواخر دوره تیموری و اوایل صفوی نیز برای نشانی دادن محل دفن افراد معروف در حرم مطهر، از این پنجرهها بهعنوان نشانه مکانی یاد شده است.
چگونه یک عنصر معماری به بخشی از فرهنگ زیارت تبدیل شده است؟
قدمت و استمرار حضور این پنجرهها یکی از مهمترین دلایل این مسئله است. طی قرنها، رفتارها و تجربههای خاص زیارتی پیرامون آنها شکلگرفته است. زیارت در کنار پنجرههای فولاد معمولاً با تضرع، طلب حاجت و درخواست شفا همراه بوده و برخی سنتهای مردمی مانند دخیل بستن نیز در همین نقاط شکلگرفته است؛ ازاینرو این پنجرهها به مکانهایی پرشور در فضای زیارت تبدیل شدهاند.
آیا میتوان گفت بخشی از شهرت پنجره فولاد حاصل خاطرات زائران است؟
بله؛ این پنجرهها بسیار خاطرهآفرین هستند. در طول نسلهای مختلف، تجربهها و رویدادهای فراوانی در کنار آنها شکلگرفته و همین خاطرات، جایگاهشان را در ذهن زائران تثبیت کرده است. بهتدریج، الگویی از زیارت پیرامون این پنجرهها شکلگرفته و آنها از یک عنصر معماری فراتر رفته و به بخشی از خاطره جمعی زائران حرم امام رضا (ع) تبدیل شدهاند.
در معماری امروز حرم مطهر نیز پنجرههای زیارتی موردتوجه هستند؟
بله؛ این عنصر هم در معماری کهن و هم در معماری معاصر حرم موردتوجه بوده است. هرجا امکان ایجاد ارتباط بصری با محدوده بقعه مطهر وجود داشته، تلاش شده چنین ظرفیتی در طراحی فضاهای زیارتی در نظر گرفته شود.
این استمرار نشان میدهد پنجره زیارتی تنها الگویی متعلق به گذشته نیست و همچنان بخشی از منطق طراحی فضاهای زیارتی حرم مطهر است.
در یک جمله، جایگاه پنجرههای زیارتی حرم رضوی را چگونه توصیف میکنید؟
پنجرههای زیارتی نقطه پیوند معماری بافرهنگ زیارتاند؛ عناصری که طی قرنها، هنر و معماری را با تضرع، طلب حاجت، خاطرات زائران و ارتباط بصری آنان با بارگاه امام رضا (ع) درهم آمیختهاند.
مطالب مرتبط
ارسال نظرات
- پربازدیدترین
- آخرین اخبار
پخش زنده
تلویزیون اینترنتی آستان نیوز
پویش ها
